ՌԱԿ-Ի 105 ՏԱՐԻՆ. ԳԱՂԱՓԱՐԻՑ` ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹԻՒՆ

1921 թուականի Հոկտեմբերի 1-ին հայ քաղաքական կեանքում ծնունդ առաւ մի ուժ, որի արմատները շատ աւելի խորն էին: Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան (ՌԱԿ) ձեւաւորումը մէկ օրուայ կամ մէկ ժողովի արդիւնք չէր: Այն հայ ազգային-քաղաքական մտքի երկար ճանապարհի հանգրուանն էր` իր մէջ խտացնելով 19-րդ դարի վերջի եւ 20-րդ դարի սկզբի հայ ազատական, ժողովրդավարական ու ազգային-պահպանողական հոսանքների փորձը: Այսօր, ՌԱԿ-ի 105-ամեակի առթիւ, հարցերի հարցն է` ի՞նչ է նշանակում մէկ դարից աւելի քաղաքական գոյութիւն ունեցող կուսակցութեան պատմութիւնը հայութեան համար: Արմէնական կուսակցութիւնը, Վերակազմեալ Հնչակեանները եւ Սահմանադրական Ռամկավարների քաղաքական աւանդոյթը տարբեր ժամանակներում ու տարբեր պայմաններում ձեւաւորեցին այն գաղափարական միջավայրը, որից հետագայում ծնուեց ՌԱԿ-ը: Այդ աւանդոյթի առանցքում մի պարզ, բայց խորքային համոզմունք էր` ազգային ազատութիւնը չի կարող ամուր լինել առանց կրթութեան, հասարակական կազմակերպուածութեան, ժողովրդավարական արժէքների եւ քաղաքացիական պատասխանատուութեան: Այս իմաստով ՌԱԿ-ի պատմութիւնը նաեւ հայ քաղաքական մտքի յեղաշրջման պատմութիւնն է: 1921 թուականը հայ ժողովրդի համար սովորական ժամանակաշրջան չէր: Ցեղասպանութեան վէրքերը դեռ թարմ էին, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան անկումը` նոր իրականութիւն, իսկ հայութեան մեծ մասը` հայրենազրկուած եւ աշխարհի տարբեր երկրներում սփռուած: Հայ ժողովուրդը ստիպուած էր ոչ միայն վերականգնել իր կեանքը, այլեւ նոր պայմաններում կազմակերպել ազգային գոյութիւնը: Այս իրավիճակում ՌԱԿ-ի ձեւաւորումը դարձաւ հայ քաղաքական մտքի նախորդ աւանդոյթների եւ նոր պատմական իրողութիւնների հանդիպման հանգրուան: Կուսակցութեան առջեւ կանգնած խնդիրները միայն քաղաքական չէին: Անհրաժեշտ էր պահպանել ազգային ինքնութիւնը, կրթութիւնը, մշակոյթը, մամուլը, համայնքային կազմակերպուածութիւնը եւ, ամենակարեւորը, հայ լինելու գիտակցութիւնը` յաճախ հայրենիքից հազարաւոր քիլոմեթրեր հեռու: Այդ պատճառով ՌԱԿ-ի պատմութիւնը չի կարելի սահմանափակել կուսակցական տարեգրութեամբ: Այն նաեւ սփիւռքահայ կազմակերպուած կեանքի պատմութեան մի մասն է: Տասնամեակների ընթացքում ռամկավարներն ստեղծեցին դպրոցներ, մշակութային եւ կրթական հաստատութիւններ, մամուլի օջախներ, բարեգործական կառոյցներ, երիտասարդական եւ հասարակական կազմակերպութիւններ: Սփիւռքի տարբեր համայնքներում կուսակցական կեանքը յաճախ միահիւսւեց հայապահպանութեան աշխատանքին: Մէկ ամբողջ դարում տեղի ունեցած ժամանակի փոփոխութիւնները չէին կարող անփոփոխ թողնել քաղաքական օրակարգը: Աշխարհը փոխուեց: Փոխուեց Հայաստանը: Փոխուեց Սփիւռքը: Երկրորդ համաշխարհայինը, Սառը պատերազմը, Հայ դատի ու ցեղասպանութեան ճանաչման միջազգային պայքարը, 1960-ականների ազգային զարթօնքը, Հայաստանի անկախացումը եւ յետանկախութեան մարտահրաւէրները ՌԱԿ-ի առջեւ դրեցին նոր հարցեր: Յստակ էր այլեւս, որ ազգային կեանքը միայն մեծ քաղաքական որոշումներով չի պահպանւում, այլ ամենօրեայ աշխատանքի միջոցով: Այդ պատճառով կուսակցութեան 105-ամեակը միայն անցեալի յիշատակի առիթ չէ: Այն նաեւ վերաիմաստաւորման հնարաւորութիւն է: Նաեւ 105 տարուայ պատմութիւնը հնարաւոր է դարձնում պատմական ժառանգութեան իրական գնահատականը, տեսնել եւ՛ ձեռքբերումները, եւ՛ դժուարութիւնները: Այսօր ՌԱԿ-ի եւ Սփիւռքի շատ կազմակերպութիւնների առջեւ կանգնած է նոյն դժուարին հարցը` ինչպէ՞ս պատմական ժառանգութիւնը վերածել ժամանակակից հասարակութեան համար գործուն արժէքի, հրաժարուել ազգայինը եւ ժողովրդավարականը միմեանց հակադրելուց: Քանզի հայրենասիրութիւնը կարող է լինել ոչ միայն յուզական կարգախօս, այլեւ կրթութեան, աշխատանքի, օրէնքի, քաղաքացիական պատասխանատուութեան եւ պետականութեան հանդէպ գիտակցուած վերաբերմունք: Յատկապէս Սփիւռքի համար սա կարեւոր ուղերձ է, քանզի այն միայն անցեալի յիշողութիւնը պահպանող տարածք չէ, այլ նաեւ ապագայի ձեւաւորման մասնակից է: Իսկ հայ ինքնութիւնը միայն պատմական ցաւի, ցեղասպանութեան յիշողութեան կամ մշակութային ժառանգութեան պահպանման խնդիր չէ: Այն նաեւ ստեղծելու, կրթուելու, կազմակերպուելու, հայրենիքի հետ կապը պահպանելու եւ յաջորդ սերնդին փոխանցելու կարողութիւն է: ՌԱԿ-ի անունը, պատմութիւնը եւ գաղափարական ժառանգութիւնը շարունակում են գոյութիւն ունենալ, բայց կուսակցութեան հասարակական ու քաղաքական ներկայութիւնը միշտ չէ, որ համապատասխանում է այդ պատմական ժառանգութեան մաշտապին. պակասում է անցեալի վաստակի հանդէպ պատասխանատու լինելու հանգամանքը: 105-ամեակը հնարաւորութիւն է յիշելու այն մարդկանց, գաղափարներին ծառայող մտաւորականներին, ուսուցիչներին, լրագրողներին, հասարակական գործիչներին, բարերարներին եւ սփիւռքահայ համայնքների բազմաթիւ անանուն նուիրեալներին, որոնք կուսակցութեան անունին մեծ արժէք էին աւելացնում: Եւ գուցէ հենց այստեղ է 105-ամեայ պատմութեան ամենակարեւոր դասը. կուսակցութիւնները կարող են փոխուել, քաղաքական կարգախօսները` հնանալ, բայց ազգային կեանքին ծառայելու գաղափարը չի հնանում: Հայրենասիրութիւնը միայն խօսք չէ, իսկ ՌԱԿ-ի պատմական ժառանգութեան կարեւոր կողմերից մէկը ազգայինի եւ ժողովրդավարականի համադրման ձգտումն է: Կարճ ասած` հայրենասիրութիւնը նաեւ այն է, թէ ինչ ենք անում հայրենիքի համար: 1921 թուականի Հոկտեմբերի 1-ից անցել է 105 տարի: Մի ամբողջ դարից աւելի: Այդ ընթացքում հայ ժողովուրդը կորցրել է, վերապրել, վերականգնել, կառուցել եւ նորից փորձութիւնների առաջ կանգնել: ՌԱԿ-ն այդ երկար ճանապարհի մի մասն է` իր ձեռքբերումներով, հակասութիւններով, պատմական դերակատարութեամբ եւ ժառանգութեամբ: 105-ամեակը, ուրեմն, միայն տարեդարձ չէ, յոբելեանն էլ պարզապէս տարիների հաշուարկ չէ: Այն յիշողութեան եւ պատասխանատուութեան սահմանագիծ է: Քանզի քաղաքական կազմակերպութեան երկարակեցութիւնը ոչ թէ նրա տարիքով է չափւում, այլ այն հարցով, թէ ինչ է կարողացել փոխանցել յաջորդ սերնդին: ՌԱԿ-ի 105-ամեակը, հետեւաբար, կարող է լինել ոչ թէ միայն անցեալի դափնիները հաշուելու, այլ ապագայի ճանապարհը վերագտնելու առիթ: Թող պատմական յիշողութիւնը դառնայ ուժ, գաղափարը` գործ, իսկ ազգային պատասխանատուութիւնը` ամենօրեայ աշխատանք: Թող 1921 թուականի Հոկտեմբերի 1-ին ծնուած քաղաքական աւանդոյթը կարողանայ մեր օրերում ոչ միայն յիշեցնել իր անցած ճանապարհի մասին, այլեւ համոզիչ պատասխան տայ ամենակարեւոր հարցին` ի՞նչ կարող է տալ հայ ժողովրդին այսօր եւ ի՞նչ է պատրաստ թողնել վաղուայ սերնդին: Որովհետեւ պատմութիւնը մեզ չի հարցնում միայն, թէ քանի տարի ենք ապրել: Այն հարցնում է` այդ տարիներին ի՞նչ ենք կարողացել անել: 105 տարին այնպիսի տարիք է, երբ անցեալը յարգելու հետ մէկտեղ պէտք է համարձակութիւն ունենալ նաեւ ապագայի մասին խօսելու: Այսօր էլ նոյն հարցն է ծառացած. ի՞նչ կարող ենք անել, որպէսզի հայ քաղաքական միտքը ոչ միայն յիշի իր անցած ճանապարհը, այլեւ կարողանայ պատասխան տալ ապագայի հարցերին: Այս հարցի պատասխանը արդէն պատմութիւնը չէ. այլ մեր ժամանակի պատասխանատուութիւնը: ՌԱԿ-ի երկարամեայ ոչ շարքային անդամ` դոկտոր ՍՈՒՐԷՆ ՍԱՐԳՍԵԱՆ «Պայքար» շաբաթաթերթ