VIEWPOINT — The Armenian School: Will We Save the Building or Rebuild the School?

The Armenian school has been one of the most important factors in the survival of the Diaspora. After the Genocide, it was not just an educational institution; it was the main medium for the transmission of language, identity, culture, and national memory. However, today the question is no longer just how to keep Armenian schools open, but what kind of Armenian school do we want to have in the future. In almost all communities in the Diaspora, the Armenian school is facing: a decline in enrollment, a decline in the language, the departure of families from the Armenian environment, and growing competition with other schools. But the situation in the Middle East is more worrying, because here the Armenian school has historically been one of the pillars of the entire colonial system. So, we must ask: are the main problems of Armenian schools in the Middle East only the economic crisis and emigration? The answer is no. They have deepened the anxiety, but they have not created all its causes.

­Հայ­կա­կան դպրո­ցը սփիւռ­քի գո­յա­տեւ­ման կա­րե­ւո­րա­գոյն գոր­ծօն­նե­րէն մէ­կը ե­ղած է: ­Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ետք ան միայն կրթա­կան հաս­տա­տու­թիւն չէր. ան լե­զո­ւի, ինք­նու­թեան, մշա­կոյ­թի եւ ազ­գա­յին յի­շո­ղու­թեան փո­խանց­ման հիմ­նա­կան մի­ջա­վայրն էր: ­Սա­կայն այ­սօր հար­ցը այ­լեւս միայն այն չէ, թէ ինչ­պէ՞ս բաց պա­հենք հայ­կա­կան դպրոց­նե­րը, այլ` ի՞նչ հայ­կա­կան դպրոց կ­՚ու­զենք ու­նե­նալ ա­պա­գա­յին: Ս­փիւռ­քի գրե­թէ բո­լոր գա­ղութ­նե­րուն մէջ հայ­կա­կան դպրո­ցը կը դի­մագ­րա­ւէ` ա­շա­կեր­տու­թեան նո­ւա­զում, լե­զո­ւի նա­հանջ, ըն­տա­նիք­նե­րու հե­ռա­ցում հայ­կա­կան մի­ջա­վայ­րէն եւ այլ դպրոց­նե­րու հետ ա­ճող մրցակ­ցու­թիւն: ­Բայց ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի պա­րա­գան ա­ւե­լի մտա­հո­գիչ է, ո­րով­հե­տեւ հոս հայ­կա­կան դպրո­ցը պատ­մա­կա­նօ­րէն ե­ղած է ամ­բողջ գա­ղու­թա­յին հա­մա­կար­գի հիմ­նա­սիւ­նե­րէն մէ­կը: Ու­րեմն պէտք է հարց տալ` ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի հայ­կա­կան դպրոց­նե­րուն հիմ­նա­կան խնդի­րը միայն տնտե­սա­կան ճգնա­ժամն ու ար­տա­գաղթ­նե՞րն են: ­Պա­տաս­խա­նը` ո՛չ: Ա­նոնք խո­րա­ցու­ցած են տագ­նա­պը, բայց չեն ստեղ­ծած ա­նոր բո­լոր պատ­ճառ­նե­րը:

Why should Armenian parents choose Armenian schools

Ին­չո՞ւ հայ ծնող­քը պի­տի ընտ­րէ հայ­կա­կան դպրո­ցը

Here is one of the most important questions. In the past, attending an Armenian school was almost a natural continuation of Armenian family life. An Armenian child lived in an Armenian neighborhood, attended an Armenian church or club, had an Armenian social environment, and naturally attended an Armenian school. Today, that world has changed. The parent has a choice. He compares the Armenian school with other schools and asks: where will my child receive a better education, where will he master English or French, where will he receive modern knowledge, technology, and the necessary preparation for a university and professional future. These questions cannot be answered simply by saying: “You are Armenian, so you should send your child to an Armenian school.” A sense of national duty is no longer a sufficient educational strategy. Armenian schools must provide such quality that parents are not forced to choose between national identity and high-quality education.

Ա­հա՛ կա­րե­ւո­րա­գոյն հար­ցե­րէն մէ­կը: Ան­ցեա­լին հայ­կա­կան դպրոց յա­ճա­խե­լը գրե­թէ բնա­կան շա­րու­նա­կու­թիւնն էր հայ­կա­կան ըն­տա­նի­քի կեան­քին: ­Հայ մա­նու­կը կ­՛ապ­րէր հայ­կա­կան թա­ղա­մա­սի մէջ, կը յա­ճա­խէր հայ­կա­կան ե­կե­ղե­ցի կամ ա­կումբ, հայ­կա­կան ըն­կե­րա­յին մի­ջա­վայր ու­նէր եւ բնա­կա­նա­բար կ­՛եր­թար հայ­կա­կան դպրոց: Այ­սօր այդ աշ­խար­հը փո­խո­ւած է: Ծ­նող­քը ընտ­րու­թիւն ու­նի: Ան հայ­կա­կան դպրո­ցը կը բաղ­դա­տէ այլ դպրոց­նե­րու հետ եւ կը հարց­նէ` ո՞ւր զա­ւակս ա­ւե­լի լաւ կրթու­թիւն պի­տի ստա­նայ, ո՞ւր պի­տի տի­րա­պե­տէ անգ­լե­րէ­նի կամ ֆրան­սե­րէ­նի, ո՞ւր պի­տի ստա­նայ ար­դիա­կան գի­տե­լիք­ներ, ար­հես­տա­գի­տու­թիւն եւ հա­մալ­սա­րա­նա­կան ու մաս­նա­գի­տա­կան ա­պա­գա­յի հա­մար անհ­րա­ժեշտ պատ­րաս­տու­թիւն: Այս հար­ցում­նե­րուն կա­րե­լի չէ պա­տաս­խա­նել միայն ը­սե­լով` «­Հայ ես, ու­րեմն զա­ւակդ հայ­կա­կան դպրոց պէտք է ղրկես»: Ազ­գա­յին պար­տա­ւո­րու­թեան զգա­ցու­մը այ­լեւս բա­ւա­րար կրթա­կան ռազ­մա­վա­րու­թիւն չէ: ­Հայ­կա­կան դպրո­ցը պէտք է այն­պի­սի ո­րակ ա­պա­հո­վէ, որ ծնող­քը ստի­պո­ւած չըլ­լայ ընտ­րու­թիւն կա­տա­րե­լու ազ­գա­յին ինք­նու­թեան եւ բարձ­րո­րակ կրթու­թեան մի­ջեւ:

But is the issue only the quality of education? No. There is a deeper question: what kind of Armenian are we trying to prepare in Armenian schools? Too often, our educational thinking continues to be based on the concept of “preserving Armenianness.” We try to keep the child Armenian by teaching Armenian, passing on history, celebrating national holidays, and preserving the memory of the past. But identity is not only a heritage to be preserved. Identity is also a reality to be created. Today’s Armenian youth must understand not only who we were, but also who we are today and what we can be tomorrow. If we present Armenianness to a child only as a duty, a history of loss, and a responsibility towards the past, we can create a generation that respects its Armenian origin, but does not feel a living connection with it. The Armenian school should turn Armenianness not into a burden, but into a value. And what about Armenians? Here too, we must ask an honest question: is it possible to teach Armenian today in the same way as we taught it fifty years ago? Of course not. Today, in the Middle East, many Armenian children come to school from families where Armenian is no longer the only or even the main language. English, French, and Arabic have a huge place in the child’s daily life. Therefore, the teaching of Armenian must change. If a child perceives Armenian as the most difficult, most burdensome, and least interesting subject in an Armenian school, we are taking him away from the language by our own hand. The goal is not just to produce students who know the rules of grammar. The goal is to produce young people who want to speak, think, read, create, and communicate in Armenian.

­Բայց ար­դեօք խնդի­րը միայն կրթու­թեան ո­րա՞կն է Ո՛չ: ­Կայ ա­ւե­լի խոր­քա­յին հարց մը` ի՞նչ հայ կը փոր­ձենք պատ­րաս­տել հայ­կա­կան դպրո­ցին մէջ: ­Շատ յա­ճախ մեր կրթա­կան մտա­ծո­ղու­թիւ­նը կը շա­րու­նա­կէ հիմ­նո­ւիլ «հա­յա­պահ­պա­նում» հաս­կա­ցո­ղու­թեան վրայ: ­Կը փոր­ձենք մա­նու­կը պա­հել հայ` հա­յե­րէն սոր­վեց­նե­լով, պատ­մու­թիւն փո­խան­ցե­լով, ազ­գա­յին տօ­ներ նշե­լով եւ ան­ցեա­լի յի­շո­ղու­թիւ­նը պահ­պա­նե­լով: ­Բայց ինք­նու­թիւ­նը միայն պահ­պա­նո­ւող ժա­ռան­գու­թիւն չէ: Ինք­նու­թիւ­նը նաեւ ստեղ­ծո­ւող ի­րա­կա­նու­թիւն է: Այ­սօ­րո­ւան հայ ե­րի­տա­սար­դը պէտք է հասկ­նայ ոչ միայն, թէ ո՛վ էինք, այլ նաեւ` ո՛վ ենք այ­սօր եւ ի՞նչ կրնանք ըլ­լալ վա­ղը: Ե­թէ հայ­կա­կա­նու­թիւ­նը մա­նու­կին ներ­կա­յաց­նենք միայն իբ­րեւ պար­տա­կա­նու­թիւն, կո­րուս­տի պատ­մու­թիւն եւ ան­ցեա­լին նկատ­մամբ պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւն, կրնանք ստեղ­ծել սե­րունդ մը, որ կը յար­գէ իր հայ­կա­կան ծա­գու­մը, բայց չի զգար ա­նոր հետ կեն­դա­նի կապ: ­Հայ­կա­կան դպրո­ցը պէտք է հայ­կա­կա­նու­թիւ­նը վե­րա­ծէ ոչ թէ բե­ռի, այլ` ար­ժէ­քի: Իսկ հա­յե­րէ՞­նը: Այս­տեղ եւս պէտք է ան­կեղծ հար­ցում մը ուղ­ղենք. կա­րե­լի՞ է հա­յե­րէ­նը սոր­վեց­նել այ­սօր նոյն ձե­ւով, ինչ­պէս կը սոր­վեց­նէինք յի­սուն տա­րի ա­ռաջ: Ան­շուշտ` ո՛չ: Այ­սօր ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի մէջ իսկ բազ­մա­թիւ հայ մա­նուկ­ներ դպրոց կը հաս­նին այն­պի­սի ըն­տա­նիք­նե­րէ, ուր հա­յե­րէ­նը այ­լեւս միակ կամ նոյ­նիսկ հիմ­նա­կան լե­զուն չէ: Անգ­լե­րէ­նը, ֆրան­սե­րէ­նը եւ ա­րա­բե­րէ­նը մա­նու­կին ա­ռօ­րեա­յին մէջ հսկա­յա­կան տեղ ու­նին: Ու­րեմն հա­յե­րէ­նի դա­սա­ւան­դու­մը պէտք է փո­խո­ւի: Ե­թէ մա­նու­կը հայ­կա­կան դպրո­ցին մէջ հա­յե­րէ­նը ըն­կա­լէ իբ­րեւ ա­մէ­նէն դժո­ւար, ա­մէ­նէն ծանր եւ ա­մէ­նէն նո­ւազ հե­տաքրք­րա­կան դա­սը, մենք մեր ձեռ­քով զինք կը հե­ռաց­նենք լե­զո­ւէն: Ն­պա­տա­կը միայն քե­րա­կա­նա­կան կա­նոն­ներ գիտ­ցող ա­շա­կերտ պատ­րաս­տե­լը չէ: Ն­պա­տա­կը հա­յե­րէ­նով խօ­սիլ, մտա­ծել, կար­դալ, ստեղ­ծա­գոր­ծել եւ հա­ղոր­դակ­ցիլ ու­զող ե­րի­տա­սարդ­պատ­րաս­տելն է:

Should we continue to save each school separately? Perhaps the most difficult question is this. The Armenians of the Middle East have historically created a rich network of schools. That diversity has been one of our strengths. However, as communities shrink, student numbers dwindle, and economic resources become limited, we must dare to ask: is our goal to preserve all existing structures at all costs, or to create a stronger Armenian educational system? The two are not always the same. Perhaps it is time to move from competition to cooperation. Why don’t Armenian schools have unified educational programs, a unified teacher training system, modern Armenian textbooks and digital platforms, unified cultural and scientific programs? Why should each school try to solve problems separately, which in reality are the problems of all Armenians?

­Պէ՞տք է շա­րու­նա­կենք ա­մէն դպրոց ա­ռան­ձին փրկել ­Թե­րեւս դժո­ւա­րա­գոյն հար­ցու­մը այս է: ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի հա­յու­թիւ­նը պատ­մա­կա­նօ­րէն ստեղ­ծած է դպրոց­նե­րու հա­րուստ ցանց մը: Այդ բազ­մա­զա­նու­թիւ­նը մեր ու­ժե­րէն մէ­կը ե­ղած է: ­Սա­կայն երբ հա­մայնք­նե­րը կը փոք­րա­նան, ա­շա­կեր­տու­թեան թի­ւը կը նո­ւա­զի եւ տնտե­սա­կան մի­ջոց­նե­րը կը սահ­մա­նա­փա­կո­ւին, պէտք է հա­մար­ձա­կիլ հարց տալ` մեր նպա­տա­կը ա­մէն գնով գո­յու­թիւն ու­նե­ցող բո­լոր կա­ռոյց­նե­րը պա­հե՞լն է, թէ՞ ստեղ­ծել ա­ւե­լի ու­ժեղ հայ­կա­կան կրթա­կան հա­մա­կարգ: Եր­կու­քը միշտ նոյն բա­նը չեն: ­Գու­ցէ ժա­մա­նակն է մրցակ­ցու­թե­նէն անց­նե­լու հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեան: Ին­չո՞ւ հայ­կա­կան դպրոց­նե­րը չու­նե­նան` միա­ցեալ կրթա­կան ծրա­գիր­ներ, ու­սու­ցիչ­նե­րու պատ­րաս­տու­թեան միաս­նա­կան հա­մա­կարգ, ար­դիա­կան հա­յե­րէ­նի դա­սա­գիր­քեր եւ թո­ւա­յին հար­թակ­ներ, միա­ցեալ մշա­կու­թա­յին եւ գի­տա­կան ծրա­գիր­ներ: Ին­չո՞ւ իւ­րա­քան­չիւր դպրոց ա­ռան­ձին փոր­ձէ լու­ծել խնդիր­ներ, ո­րոնք ի­րա­կա­նու­թեան մէջ ամ­բողջ հա­յու­թեան խնդիր­ներն են:

So what needs to change? First, the mindset. The Armenian school should not be viewed as a structure inherited from the past, which we must preserve at all costs. It should be viewed as a national strategic institution for the future. Second, the Armenian school should become educationally competitive. By sending their child to an Armenian school, Armenian parents should not feel that they are sacrificing their child’s future. Third, the method of teaching Armenian should be completely revised and the language should be linked to the child’s real life, the digital world, culture, and creativity. Fourth, we need to invest in the teacher. Without a trained, decent, and innovative teacher, no school reform can succeed. And finally, Armenian schools must begin to see themselves not only as separate institutions, but as parts of a single Armenian educational system.

Ու­րեմն ի՞նչ պէտք է փո­խո­ւի: ­Նախ` մտա­ծե­լա­կեր­պը: ­Հայ­կա­կան դպրո­ցը պէտք չէ դի­տել իբ­րեւ ան­ցեա­լէն մե­զի հա­սած կա­ռոյց մը, զոր պար­տա­ւոր ենք ա­մէն գնով պա­հել: ­Զայն պէտք է դի­տել իբ­րեւ ա­պա­գա­յի ազ­գա­յին ռազ­մա­վա­րա­կան հաս­տա­տու­թիւն: Երկ­րորդ` հայ­կա­կան դպրո­ցը պէտք է դառ­նայ կրթա­կա­նօ­րէն մրցու­նակ: ­Հայ ծնող­քը իր զա­ւա­կը հայ­կա­կան դպրոց ու­ղար­կե­լով` պէտք չէ զգայ, որ զո­հո­ղու­թիւն կ­՛ը­նէ ա­նոր ա­պա­գա­յին հա­շո­ւոյն: Եր­րորդ` պէտք է ամ­բող­ջո­վին վե­րա­նա­յիլ հա­յե­րէ­նի դա­սա­ւանդ­ման ե­ղա­նա­կը եւ լե­զուն կա­պել մա­նու­կին ի­րա­կան կեան­քին, թո­ւա­յին աշ­խար­հին, մշա­կոյ­թին եւ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան: ­Չոր­րորդ` պէտք է ներդ­րում կա­տա­րել ու­սու­ցի­չին վրայ: Ա­ռանց պատ­րաս­տո­ւած, ար­ժա­նա­պա­տիւ պայ­ման­նե­րու մէջ աշ­խա­տող եւ նոր մտա­ծո­ղու­թիւն ու­նե­ցող ու­սու­ցի­չի` դպրո­ցա­կան ո­րե­ւէ բա­րե­փո­խում չի կրնար յա­ջո­ղիլ: Եւ վեր­ջա­պէս, հայ­կա­կան դպրոց­նե­րը պէտք է սկսին ի­րենք զի­րենք տես­նել ոչ միայն իբ­րեւ ա­ռան­ձին հաս­տա­տու­թիւն­ներ, այլ` իբ­րեւ մէկ ընդ­հա­նուր հայ­կա­կան կրթա­կան հա­մա­կար­գի մա­սեր:

Will we save the school or its mission? Here is the main question. We will not secure the future of Armenian schools simply by increasing enrollment, awarding scholarships, or preserving buildings. All of these may be necessary, but they are not sufficient. The real question is, if an Armenian parent were to ask tomorrow, “Why should I send my child to an Armenian school?” do we have a convincing answer? If our only answer is “so that he or she remains Armenian,” then our educational vision needs to be revised. The Armenian school must prepare a young person who can compete in the world without losing his identity, who is fluent in international languages, but does not consider Armenian a language belonging to the past, who knows Armenian history, but also understands modern Armenia and the Diaspora, and who does not carry Armenianness only as a heritage, but because he sees value in it. Therefore, the greatest task facing the Armenian education of our communities today is not simply to save the schools. The Armenian school must be rebuilt without losing its Armenianness. In the past, the Armenian school was created to preserve our existence. Today, it must be transformed to create our future.

­Կը փրկենք դպրո՞­ցը, թէ՞ ա­նոր ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը Ա­հա՛ հիմ­նա­կան հար­ցու­մը: ­Հայ­կա­կան դպրո­ցի ա­պա­գան չենք ա­պա­հո­վեր միայն ա­շա­կեր­տու­թեան թի­ւը բարձ­րաց­նե­լով, կրթա­թո­շակ բաժ­նե­լով կամ շէն­քեր պահ­պա­նե­լով: Այդ բո­լո­րը անհ­րա­ժեշտ կրնան ըլ­լալ, բայց բա­ւա­րար չեն: Ի­րա­կան հար­ցու­մը հե­տե­ւեալն է, ե­թէ վա­ղը հայ ծնող մը հարց­նէ` «Ին­չո՞ւ զա­ւակս հայ­կա­կան դպրոց ղրկեմ», մենք հա­մո­զիչ պա­տաս­խան ու­նի՞նք: Ե­թէ մեր միակ պա­տաս­խա­նը «որ­պէս­զի հայ մնայ» է, ա­պա մեր կրթա­կան տես­լա­կա­նը պէտք ու­նի վե­րա­նայ­ման: ­Հայ­կա­կան դպրո­ցը պէտք է պատ­րաս­տէ ե­րի­տա­սարդ մը, որ կրնայ մրցիլ աշ­խար­հի մէջ` ա­ռանց կորսնց­նե­լու իր ինք­նու­թիւ­նը, որ` լաւ կը տի­րա­պե­տէ մի­ջազ­գա­յին լե­զու­նե­րու, բայց հա­յե­րէ­նը չի նկա­տեր ան­ցեա­լին պատ­կա­նող լե­զու, որ` կը ճանչ­նայ ­Հա­յոց պատ­մու­թիւ­նը, բայց նաեւ կը հասկ­նայ ժա­մա­նա­կա­կից ­Հա­յաս­տա­նը եւ սփիւռ­քը, եւ որ` հայ­կա­կա­նու­թիւ­նը չի կրեր միայն իբ­րեւ ժա­ռան­գու­թիւն, այլ ո­րով­հե­տեւ ար­ժէք կը տես­նէ ա­նոր մէջ: ­Հե­տե­ւա­բար, մեր գա­ղութ­նե­րու հայ­կա­կան կրթու­թեան առ­ջեւ այ­սօր դրո­ւած մե­ծա­գոյն խնդի­րը դպրոց­նե­րը պար­զա­պէս փրկե­լը չէ: ­Պէտք է վե­րա­կեր­տել հայ­կա­կան դպրո­ցը` ա­ռանց կորսնց­նե­լու ա­նոր հայ­կա­կա­նու­թիւ­նը: Ան­ցեա­լին հայ­կա­կան դպրո­ցը ստեղ­ծո­ւե­ցաւ մեր գո­յու­թիւ­նը պահ­պա­նե­լու հա­մար: Այ­սօր ան պէտք է վե­րա­փո­խո­ւի` մեր ա­պա­գան ստեղ­ծե­լու հա­մար:

But is it really? And finally, perhaps the most difficult question we must ask ourselves: Can all of this still be done, or is it too late to make the necessary changes and bring our Armenian schools and students to the level we aspire to? I think it is not too late. But time is not infinite either. For years, the decline of schools can be explained by emigration, economic crisis, declining student numbers, or changing family circumstances. All of these are real reasons, but they cannot become permanent excuses, because if we blame only external conditions, we avoid a much more difficult question: what have we not changed, when the world around us has changed. So the question is no longer just whether we can keep our schools. The question is whether we are ready to change them as much as necessary without losing their Armenian face and mission. Because it is still possible to restore trust, raise the level of education, modernize the teaching of Armenian, train a new generation of teachers, and make Armenian schooling a conscious choice for Armenian families again. But if we continue to only preserve what exists without reviewing its content, perhaps one day it will be too late.

­Բայց ար­դեօք ո՞ւշ է Եւ վեր­ջա­պէս, թե­րեւս ա­մե­նադ­ժո­ւար հար­ցու­մը պէտք է ուղ­ղենք մենք մե­զի. ­Կա­րե­լի՞ է տա­կա­ւին ի­րա­կա­նաց­նել այս բո­լո­րը, թէ՞ ար­դէն ուշ է անհ­րա­ժեշտ փո­փո­խու­թիւն­նե­րը կա­տա­րե­լու եւ մեր հայ­կա­կան դպրոց­ներն ու ա­շա­կերտ­նե­րը հասց­նե­լու այն մա­կար­դա­կին, ո­րուն կը ձգտինք: ­Կար­ծեմ` ուշ չէ: ­Բայց ժա­մա­նակն ալ ան­սահ­ման չէ: ­Տա­րի­ներ շա­րու­նակ կա­րե­լի է դպրոց­նե­րու նա­հան­ջը բա­ցատ­րել` ար­տա­գաղ­թով, տնտե­սա­կան տագ­նա­պով, ա­շա­կեր­տու­թեան թի­ւի նո­ւա­զու­մով կամ ըն­տա­նիք­նե­րու փո­խո­ւող պայ­ման­նե­րով: Այս բո­լո­րը ի­րա­կան պատ­ճառ­ներ են, բայց ա­նոնք չեն կրնար մշտա­կան ար­դա­րա­ցում­ներ դառ­նալ, ո­րով­հե­տեւ ե­թէ միայն ար­տա­քին պայ­ման­նե­րը մե­ղադ­րենք, կը խու­սա­փինք շատ ա­ւե­լի դժո­ւար հար­ցու­մէ մը` իսկ մե՞նք ինչ չենք փո­խած, երբ մեր շուր­ջը աշ­խար­հը փո­խո­ւած է: Ուս­տի հար­ցը այ­լեւս միայն այն չէ, թէ կրնա՞նք պա­հել մեր դպրոց­նե­րը: ­Հար­ցը այն է, թէ պատ­րա՞ստ ենք փո­խե­լու զա­նոնք այն­քան, որ­քան անհ­րա­ժեշտ է` ա­ռանց կորսնց­նե­լու ա­նոնց հայ­կա­կան դի­մա­գիծն ու ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը: Ո­րով­հե­տեւ տա­կա­ւին կա­րե­լի է վե­րա­կանգ­նել վստա­հու­թիւ­նը, բարձ­րաց­նել կրթա­կան մա­կար­դա­կը, ար­դիա­կա­նաց­նել հա­յե­րէ­նի դա­սա­ւան­դու­մը, նոր սե­րուն­դի ու­սու­ցիչ­ներ պատ­րաս­տել եւ հայ­կա­կան դպրո­ցը կրկին դարձ­նել հայ ըն­տա­նի­քին գի­տա­կից ընտ­րու­թիւ­նը: ­Բայց ե­թէ շա­րու­նա­կենք միայն պահ­պա­նել գո­յու­թիւն ու­նե­ցո­ղը` ա­ռանց վե­րա­նա­յե­լու ա­նոր բո­վան­դա­կու­թիւ­նը, թե­րեւս օր մը իս­կա­պէս ուշ ըլ­լայ:

Today, the question is still: how do we change Armenian schooling? Tomorrow, the question may become: are there any Armenian schools left to change?

Այ­սօր տա­կա­ւին հար­ցը այն է`, թէ ինչ­պէ՞ս փո­խենք հայ­կա­կան դպրո­ցը: ­Վա­ղը կրնայ հար­ցը դառ­նալ` հայ­կա­կան դպրոց մնա՞ց, որ փո­խենք: