106 տարի անց Սեւրը այլեւս միայն պատմական փաստաթուղթ չէ։ Այն դարձել է հայկական պետականութեան, ազգային յիշողութեան եւ միջազգային իրաւունքի միջեւ գոյութիւն ունեցող ամենաբարդ հարցադրումների խորհրդանիշներից մէկը։ 1920 թ. օգոստոսի 10-ին ստորագրւած Սեւրի դաշնագիրը Օսմանեան կայսրութեան պարտութեան հետեւանքով ստեղծւող նոր միջազգային կարգի մաս էր։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը առաջին անգամ միջազգային մեծ տէրութիւնների հետ ստորագրում էր այնպիսի պայմանագիր, որը ճանաչում էր Հայաստանի անկախութիւնը եւ հայկական հարցին տալիս էր միջազգային-իրաւական ձեւակերպում։ Դաշնագրի 88-րդ եւ յաջորդ յօդւածները յատկապէս կարեւոր էին, իսկ 89-րդ յօդւածով Հայաստանի եւ Թուրքիայի սահմանների հարցը փոխանցւում էր Միացեալ Նահանգների նախագահ Վուդրօ Ուիլսոնի արբիտրաժին։ Ուիլսոնի որոշումը 1920-ի նոյեմբերի 22-ին սահմանեց նախատեսւած սահմանները՝ Էրզրումի, Վանի, Բիթլիսի եւ Տրապիզոնի վիլայէթների առնչութեամբ։ Սակայն, անհրաժեշտ է կատարել մի կարեւոր քաղաքա-իրաւական մատնանշում։ Սեւրի դաշնագիրը երբեք ամբողջութեամբ չվաւերացւեց եւ գործնականում չմտաւ ուժի այն ձեւով, ինչպէս նախատեսւած էր։ Ուստի այն ներկայում չի կարելի ներկայացնել որպէս գործող միջազգային պայմանագիր, որով այսօրւայ Թուրքիայի եւ Հայաստանի միջեւ սահմանները ինքնաբերաբար որոշւած են։ Բայց նոյնքան սխալ է Սեւրը ներկայացնել որպէս պատմական փաստաթուղթ, որն իրաւական կամ քաղաքական նշանակութիւն չունի։ Դրա 89-րդ յօդւածը եւ դրան յաջորդած Ուիլսոնի արբիտրաժային վճիռը միջազգային իրաւունքի պատմութեան մէջ առանձին եւ լուրջ ուսումնասիրութեան արժանի իրաւական ժառանգութիւն են։ Հետեւաբար, այսօր Սեւրի շուրջ ամենակարեւոր հարցը, այն չէ, թէ կարելի՞ է 1920 թւականի պայմանագիրը բառացիօրէն վերադարձնել 2026 թւական։ Հարցն այն է, թէ արդեօք կարելի՞ է ազգային պատմական իրաւունքները խաղաղութեան հասնելու ճանապարհին ամբողջութեամբ վերածել քաղաքական սակարկութեան առարկայի։ Այս հարցը նոր իմաստ է ստանում Հայաստանի ներկայիս իշխանութեան արտաքին քաղաքականութեան համատեքստում։ Յատկանշական է, որ ՀՀ վարջապետ Նիկոլ Փաշինեանը 2020-ին՝ Սեւրի ստորագրութեան 100-րդ տարեդարձին, դաշնագիրը բնորոշում էր որպէս «պատմական փաստ», ընդգծում էր դրա նշանակութիւնը Հայաստանի անկախութեան միջազգային ճանաչման, ինքնորոշման եւ Հայկական հարցի լուծման համար եւ շեշտում, որ այն կապւած էր Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքների յաղթահարման հետ։ Սակայն այսօր պետական մտածողութեան մէջ նկատելի է այլ տրամաբանութիւն։ 2024-ին ՀՀ վարչապետը բացայայտօրէն հակադրեց «Պատմական Հայաստանը» եւ «Իրական Հայաստանը»՝ պնդելով, որ դրանք ոչ միայն անհամատեղելի են, այլեւ երբեմն հակասում են միմեանց։ Եւ վտանգը սկսւում է այն պահին, երբ խաղաղութիւնը վերածւում է ոչ թէ իրաւունքների եւ անվտանգութեան համադրման, այլ պատմական յիշողութիւնից հրաժարւելու քաղաքականութեան։ Սակայն խաղաղութիւնը իրաւական իմաստ ունի միայն այն ժամանակ, երբ այն չի վերածւում միակողմանի զիջումների։ Հետեւաբար պէտք է հարց տալ թէ, կարո՞ղ է քաղաքական ուժը փոխել պատմական իրականութիւնը, կամ գոնէ ստիպել հասարակութեանը մոռանալ այն։ Պատասխանը հէնց այստեղ է՝ Սեւրի դասը: Հայ ժողովուրդը չի կարող հրաժարւել իր պատմական յիշողութիւնից՝ խաղաղութեան անունով։ Սեւրը մեզ չի պարտադրում պատերազմ։ Սեւրը մեզ պարտադրում է յիշողութիւն, գիտելիք եւ իրաւական գիտակցութիւն։ Եւ գուցէ 106-րդ տարեդարձի ամենակարեւոր հարցը հենց սա է. արդեօք մենք խաղաղութիւն ենք կառուցում՝ մեր պետականութիւնը ամրապնդելու համար, թէ՞ խաղաղութեան անունով աստիճանաբար հրաժարւում ենք այն պատմական յիշողութիւնից, որը դարեր շարունակ պահպանել է հայ ժողովրդի պետականութեան գաղափարը։ Որովհետեւ ժողովուրդը, որ մոռանում է իր պատմութիւնը, կարող է ժամանակաւորապէս ձեռք բերել խաղաղութիւն։ Բայց պետութիւնը, որ կորցնում է իր պատմական գիտակցութիւնը, վաղ թէ ուշ կարող է կորցնել նաեւ այն խաղաղութիւնը, որի համար հրաժարւել էր իր յիշողութիւնից։ Սեւրը հետեւաբար անցեալ չէ միայն։ Այն հայոց պետական մտածողութեան հայելի է։ Եւ այդ հայելու առաջ այսօր կանգնած է ոչ միայն իշխանութիւնը, այլ ամբողջ հայ ժողովուրդը։ Ալիք