Heritage: a new political front

Today, the “Western Azerbaijan Community” announced the creation of a special working group to study the monuments it considers to be “Albanian Christian heritage” in the territory of the Republic of Armenia. The statement already uses its own geographical vocabulary: Syunik is presented as “historical Zangezur”, Vayots Dzor as “Daralagyaz”, and the Sevan basin as “Gyocha”.

Այսօր «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը» հայտարարել է հատուկ աշխատանքային խմբի ստեղծման մասին՝ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում իր կողմից «ալբանական քրիստոնեական ժառանգություն» համարվող հուշարձաններն ուսումնասիրելու համար։ Հայտարարության մեջ արդեն օգտագործվում է սեփական աշխարհագրական բառապաշարը․ Սյունիքը ներկայացվում է որպես «պատմական Զանգեզուր», Վայոց ձորը՝ «Դարալագյազ», իսկ Սևանի ավազանը՝ «Գյոյչա»։

The group plans to study churches, chapels, khachkars and monasteries, collect documents stored in archives of different countries and create a unified scientific database. The organization also announces the hundreds of documents already collected.

Խումբը պատրաստվում է ուսումնասիրել եկեղեցիներ, մատուռներ, խաչքարեր և վանքեր, հավաքել տարբեր երկրների արխիվներում պահվող փաստաթղթերը և ստեղծել միասնական գիտական շտեմարան։ Կազմակերպությունը նաև հայտարարում է արդեն հավաքված հարյուրավոր փաստաթղթերի մասին։

The last part of the statement is especially important here. The research program is related to documenting the historical and cultural foundations for the “safe and dignified return” of Azerbaijanis who have left Armenia. The official “Return Concept” of the “Western Azerbaijan Community” has long included the inventory of cultural heritage considered Azerbaijani in the territory of Armenia, international engagement, and the formation of legal and political mechanisms for return. The new working group more closely links the topic of heritage with the already existing agenda.

Այստեղ հատկապես կարևոր է հայտարարության վերջին հատվածը։ Հետազոտական ծրագիրը կապվում է Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցիների «անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձի» պատմամշակութային հիմքերի փաստագրման հետ։ «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի» պաշտոնական «Վերադարձի հայեցակարգը» վաղուց ներառում է Հայաստանի տարածքում ադրբեջանական համարվող մշակութային ժառանգության հաշվառում, միջազգային ներգրավվածություն և վերադարձի համար իրավական ու քաղաքական մեխանիզմների ձևավորում։ Նոր աշխատանքային խումբը ժառանգության թեման ավելի սերտ է կապում արդեն գոյություն ունեցող օրակարգի հետ։

This is also a change in method. An attempt is being made to transfer political claims to the scientific plane through archival materials, primary sources, inscriptions, architecture, and databases. The organization itself actually recognizes that in the international scientific environment these claims must be substantiated by verifiable sources and professional examination.

Սա արդեն նաև մեթոդի փոփոխություն է։ Քաղաքական պնդումները փորձ է արվում տեղափոխել գիտական հարթություն՝ արխիվային նյութերի, սկզբնաղբյուրների, արձանագրությունների, ճարտարապետության և տվյալների շտեմարանների միջոցով։ Կազմակերպությունն ինքն էլ փաստացի ընդունում է, որ միջազգային գիտական միջավայրում այս պնդումները պետք է հիմնավորվեն ստուգելի աղբյուրներով և մասնագիտական քննությամբ։

The quality of Armenia’s response is crucial here. Baku has well understood that historical and cultural topics easily evoke an emotional response in Armenian society. But on the international stage, the decisive factor is documented and verifiable evidence, not emotional response. Much more influential are the archival material, the digitized manuscript, the accurate documentation of the protocol, the international scientific publication and the organized conference with the participation of authoritative specialists. The example of the Matenadaran was important in this sense. The EU Special Representative was introduced to the Armenian manuscript heritage, the school of its preservation and restoration, as well as the work of preparing scientifically accurate copies. This moves the discussion to the plane of verifiable sources, material evidence and professional examination.

Այստեղ Հայաստանի արձագանքի որակն է վճռորոշ։ Բաքուն լավ հասկացել է, որ պատմական և մշակութային թեմաները հեշտությամբ հուզական արձագանք են առաջացնում հայաստանյան հասարակության մեջ։ Բայց միջազգային հարթակում որոշիչը փաստագրված ու ստուգելի ապացույցն է, ոչ թե հուզական արձագանքը։ Շատ ավելի ազդեցիկ են արխիվային նյութը, թվայնացված ձեռագիրը, արձանագրության ճշգրիտ վավերագրումը, միջազգային գիտական հրապարակումը և հեղինակավոր մասնագետների մասնակցությամբ կազմակերպված գիտաժողով։ Մատենադարանի օրինակը հենց այս իմաստով կարևոր էր։ Եվրամիության հատուկ ներկայացուցչին ներկայացվեց հայկական ձեռագրական ժառանգությունը, դրա պահպանման ու վերականգնման դպրոցը, ինչպես նաև գիտականորեն ճշգրիտ կրկնօրինակների պատրաստման աշխատանքը։ Սա քննարկումը տեղափոխում է ստուգելի աղբյուրների, նյութական վկայությունների և մասնագիտական քննության հարթություն։

The Armenian response should be built on this same logic: international conferences, traveling exhibitions, multilingual catalogs, open digital repositories of protocols, joint research with Western universities, high-quality digitization of manuscripts and monuments. This work does not need the language of state propaganda. The Matenadaran, universities, scientific centers, the Armenian Apostolic Church, museums and academic and cultural institutions of the Diaspora can act more convincingly. On such platforms, Armenian heritage presents itself with its natural strength: with documentation, source material, professional authority, and international scholarly participation.

Հայկական արձագանքը պետք է կառուցել այս նույն տրամաբանությամբ՝ միջազգային գիտաժողովներ, շրջիկ ցուցահանդեսներ, բազմալեզու կատալոգներ, արձանագրությունների բաց թվային շտեմարաններ, արևմտյան համալսարանների հետ համատեղ հետազոտություններ, ձեռագրերի և հուշարձանների բարձրորակ թվայնացում։ Այս աշխատանքը պետական քարոզչության լեզվի կարիք չունի։ Ավելի համոզիչ կարող են գործել Մատենադարանը, համալսարանները, գիտական կենտրոնները, Հայ առաքելական եկեղեցին, թանգարանները և Սփյուռքի ակադեմիական ու մշակութային հաստատությունները։ Այդպիսի հարթակներում հայկական ժառանգությունը ներկայանում է իր բնական ուժով՝ փաստաթղթով, սկզբնաղբյուրով, մասնագիտական հեղինակությամբ և միջազգային գիտական մասնակցությամբ։

The most important feature of the new situation is precisely this. Beyond the military frontier, a long-term political and ideological struggle over memory, cultural belonging, and historical rights is taking shape. The new Baku working group is another manifestation of the institutionalization of this process.

Նոր իրավիճակի ամենակարևոր առանձնահատկությունը հենց սա է։ Ռազմական սահմանագծից դուրս ձևավորվում է հիշողության, մշակութային պատկանելության և պատմական իրավունքի շուրջ երկարատև քաղաքական ու գաղափարական պայքար։ Բաքվի նոր աշխատանքային խումբը այդ գործընթացի ինստիտուցիոնալացման հերթական դրսևորումն է։

The strongest arguments in this field are preserved in archives, monument inscriptions, manuscript archives, and international scholarly platforms. The recent episode in Gandzasar once again demonstrated the value of institutions like the Matenadaran. Political narratives can change, reformulate, and spread, but a reliable picture of historical heritage is ultimately built on documents, source materials, and professional scholarly work.

Այս դաշտում ամենաուժեղ փաստարկները պահպանվում են արխիվներում, հուշարձանների արձանագրություններում, ձեռագրերի հիշատակարաններում և միջազգային գիտական հարթակներում։ Գանձասարի վերջին դրվագը ևս մեկ անգամ ցույց տվեց Մատենադարանի նման հաստատությունների արժեքը։ Քաղաքական պատումները կարող են փոխվել, վերաձևակերպվել ու տարածվել, բայց պատմական ժառանգության մասին վստահելի պատկերն ի վերջո կառուցվում է փաստաթղթերի, սկզբնաղբյուրների և մասնագիտական գիտական աշխատանքի վրա։