We will start this program with numbers. Every 7th person in the world lives with mental health problems, more often with anxiety and depressive disorders. This applies not only to adults, but also to an average of 3-4 children in a class of 30.

Այս հաղորդումը թվերով ենք սկսելու։ Աշխարհում ամեն 7-րդ մարդ ապրում է հոգեկան խնդիրներով, ավելի հաճախ՝ տագնապային ու դեպրեսիվ խանգարումներով։ Սա վերաբերում է ոչ միայն մեծահասակներին, այլև 30 հոգանոց դասարանում միջինում 3-4 երեխայի։

1 trillion dollars. This is how much damage the global economy suffers annually due to the loss of working capacity of people with depression and anxiety disorders.

1 տրիլիոն դոլար․ տարեկան այսքան վնաս է կրում համաշխարհային տնտեսությանը՝ դեպրեսիա և տագնապային խանգարում ունեցողների աշխատունակության կորստի պատճառով։

But this is not the biggest damage. There are 14-15 million suicide attempts worldwide annually, and about 700,000 people die as a result of them.

Բայց սա ամենամեծ վնասը չէ։ Աշխարհում տարեկան կատարվում է 14-15 միլիոն ինքնասպանության փորձ, դրանց հետևանքով մահանում է մոտ 700,000 մարդ։

Are people with such problems able to get help in a timely manner, and is that help high-quality and safe? We will try to open the LAYERS of mental health services.

Արդյո՞ք նման խնդիրներ ունեցողները կարողանում են ժամանակին օգնություն ստանալ, և արդյո՞ք այդ օգնությունը որակյալ ու անվտանգ է։ Փորձելու ենք բացել հոգեկան առողջության պահպանմանն ուղղված ծառայությունների ՇԵՐՏԵՐԸ։

It is now 18:15. What happens if I need help after the end of the working day?

Հիմա 18։15 է։ Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե ես օգնության կարիք ունենամ աշխատանքային օրվա ավարտից հետո։

“You have called the emotional support hotline, our working days are Monday to Friday, 09:00-18:00.”

«Դուք զանգահարել եք հուզական աջակցության թեժ գիծ, մեր աշխատանքային օրերն են երկուշաբթիից ուրբաթ՝ ժամը 09։00-18։00»։

We are used to thinking of a hotline as a phone number that you call when you don’t know who to call. But it turns out that mental health crises need to be aligned with the hotline staff’s work schedule.

Մենք սովոր ենք, թեժ գիծ ասելով, պատկերացնել մի հեռախոսահամար, որով զանգահարում ես, երբ չգիտես՝ ում զանգել։ Բայց պարզվում է՝ հոգեկան ճգնաժամը պետք է համապատասխանեցնել թեժ գծի աշխատակիցների աշխատանքային գրաֆիկին։

The “Mental Health Awareness Initiative” NGO has been providing this service since April 2025. We would have less reason to ask the NGO “why and how do you work?” if it were not funded by public funds, with the financial support of the Yerevan Municipality. Our offer for an interview in the hope of getting answers was first accepted, then rejected, citing a tight schedule. Factor TV had tried to get answers to these questions last year.

«Հոգեկան առողջության իրազեկման նախաձեռնություն» ՀԿ-ն այս ծառայությունը մատուցում է 2025 թվականի ապրիլից։ ՀԿ-ին «ինչո՞ւ և ինչպե՞ս եք աշխատում» հարցերը տալու ավելի քիչ պատճառ կունենայինք, եթե այն չաշխատեր հանրային միջոցներով՝ Երևանի քաղաքապետարանի ֆինանսական աջակությամբ։ Պատասխաններ ստանալու ակնկալիքով հարցազրույցի մեր առաջարկը նախ ընդունվեց, հետո մերժվեց՝ խիտ գրաֆիկ ունենալու հիմնավորմամբ։ Factor TV-ն այս հարցերի պատասխանները ստանալ փորձել էր դեռևս նախորդ տարի։

It turned out that the service is provided by the “Mental Health Awareness Initiative,” one of the co-founders of which is the head of the Children and Social Protection Department of the Yerevan Municipality, Gevorg Gharibyan. The latter, in fact, is both the co-founder of the NGO and the official of the municipality who is supposed to supervise the work carried out by his own NGO.

Պարզվել էր, որ ծառայությունը մատուցում է «Հոգեկան առողջության իրազեկման նախաձեռնությունը», որի համահիմնադիրներից մեկը Երևանի քաղաքապետարանի Երեխաների և սոցիալական պաշտպանության վարչության պետ Գևորգ Ղարիբյանն է։ Վերջինը, փաստորեն, և՛ ՀԿ-ի համահիմնադիրն է, և՛ քաղաքապետարանի այն պաշտոնյան, որը պետք է վերահսկի իր իսկ ՀԿ-ի կողմից իրականացվող աշխատանքները։

This NGO, by the way, received permission and support to provide the service on its own initiative. In other words, the municipality did not present the need to create an emotional support hotline, it gave the NGO 6.7 million drams without holding a competition.

Այս ՀԿ-ն, ի դեպ, ծառայությունը մատուցելու թույլտվություն ու աջակցություն ստացել է սեփական նախաձեռնողականությամբ։ Այսինքն՝ քաղաքապետարանը չի ներկայացրել հուզական աջակցության թեժ գիծ ստեղծելու անհրաժեշտություն, 6,7 միլիոն դրամը ՀԿ-ին տվել է՝ առանց մրցույթ անցկացնելու։

Our invitation to talk about the hotline was first accepted, then the municipality also canceled it, citing the same extreme workload.

Թեժ գծի մասին զրույցի մեր հրավերը նախ՝ ընդունեց, հետո նույն՝ խիստ զբաղվածության հիմնավորմամբ չեղարկեց նաև քաղաքապետարանը։

This was the first layer of attempts to provide free and accessible psychological assistance to the citizens of Armenia.

Սա Հայաստանի քաղաքացիներին անվճար ու հասանելի հոգեբանական օգնություն հատկացնելու փորձերի առաջին շերտն էր։

On June 1, 2025, the session of the Yerevan Council of Elders, according to tradition, was conducted by schoolchildren. The first issue reported was about mental health.

2025-ի հունիսի 1-ին Երևանի ավագանու նիստը, ավանդույթի համաձայն, վարում էին դպրոցականները։ Զեկուցվող առաջին հարցը հոգեկան առողջության մասին էր։

“Our schools still lack tools that would help students overcome psychological difficulties without shame or condemnation. I have a number of friends and classmates who have been under psychological pressure at different times, but the most disturbing thing is that most of these children prefer to remain silent, hide their problems, fearing being misunderstood or ridiculed,” said Mane Sahakyan.

«Մեր դպրոցներում դեռևս բացակայում են այնպիսի գործիքակազմեր, որոնք կօգնեն աշակերտին հաղթահարել հոգեբանական բարդություններն առանց ամոթի կամ դատապարտման զգացումի։ Ունեմ մի շարք ընկերներ ու դասընկերներ, ովքեր տարբեր ժամանակներում հայտնվել են հոգեբանական ճնշման տակ, սակայն ամենաանհանգստացնողն այն է, որ այդ երեխաների մեծ մասը նախընտրում է լռել, թաքցնել խնդիրները՝ վախենալով սխալ հասկացվելուց կամ ծաղրի արժանանալուց»,- ասում էր Մանե Սահակյանը։

That year, it had already been decided that every school must have a psychologist.

Այդ տարի արդեն որոշվել էր՝ ամեն դպրոց պարտադիր պետք է ունենա հոգեբան։

“Our school did not announce that there was a psychologist at school, some special room where children could open up and talk about their problems. Besides, I think it is not an atmosphere where you can feel free.”

«Մեր դպրոցում չէին բարձրաձայնել, որ դպրոցում գոյություն ունի հոգեբան, ինչ-որ հատուկ սենյակ, որտեղ կարող են երեխաները բացվել ու խոսել իրենց խնդիրների մասին։ Բացի կարծում եմ այն մթնոլորտը չէ, որտեղ կարող ես ազատ զգալ»։

One of the unique positive indicators of Armenia in the recently published PISA-2025 report concerned the absence of bullying in schools. According to this study, Armenia ranks first in the world in terms of the absence of bullying, if, of course, we believe the Armenian students. But the student's words suggest the need to doubt the reliability of this data.

Վերջերս հրապարակված PISA-2025 զեկույցում Հայաստանի ունեցած եզակի դրական ցուցանիշներից մեկը վերաբերում էր դպրոցներում բուլինգի բացակայությանը։ Ըստ այս հետազոտության՝ Հայաստանն աշխարհում առաջին տեղում է բուլինգի բացակայության ցուցանիշով, եթե, իհարկե, հավատանք հայաստանցի աշակերտներին։ Բայց աշակերտի խոսքը հուշում է այս տվյալների հավաստիությանը կասկածելու անհրաժեշտության մասին։

Although the position of a psychologist in all schools has been mandatory since 2025, the KGMS told Infocom.am that as of July 2026, 932 of Armenia's 1,390 schools, or 67 percent, have a psychologist. There are no psychologists even in some of the Yerevan schools, and the situation is worse in the regions.

Թեև բոլոր դպրոցներում հոգեբանի հաստիքը պարտադիր էր 2025 թվականից, ԿԳՄՍ-ն Infocom.am-ին հայտնել էր, որ 2026-ի հուլիսի դրությամբ՝ Հայաստանի 1,390 դպրոցներից 932-ում՝ 67 տոկոսում, կա հոգեբան։ Հոգեբաններ չկան նույնիսկ Երևանյան դպրոցներից որոշներում, իսկ մարզերում վիճակն ավելի վատ է։

"There are 151 schools under our jurisdiction. At the moment, the position is in the staff lists of all schools, it is just that not all schools have it filled. Here, naturally, we have a problem of attracting specialists, as in all areas, in the case of replenishing teaching staff, but I can note that 90% or more of the positions in our schools are filled,” says Yelena Harutyunyan, Deputy Prime Minister for General Education of the Yerevan Municipality.

«Մեր ենթակայությամբ 151 դպրոց կա։ Այս պահի դրությամբ՝ բոլոր դպրոցների հաստիքացուցակներում կա հաստիքը, պարզապես ոչ բոլոր դպրոցների պարագայում է այն համալրված։ Էստեղ, բնականաբար, մասնագետների ներգրավման խնդիր ունենք, ինչպես բոլոր ոլորտներում, ուսուցչական կադրերի համալրման դեպքում՝ ևս, բայց կարող եմ նշել, որ 90 և ավելի տոկոսով մեր դպրոցներում հաստիքը համալրված է»,– ասում է Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի հանրակրթության վարչապետի տեղակալ Ելենա Հարությունյանը։

If a school has up to 9 grades, then half a staff unit is provided, in the case of grades 9-18 - 0.75, in the case of grades 18-36 - 1, and in schools with 36 and more grades - 1.5 staff units. But the presence of a position is still not enough; it needs to be supplemented. The main culprit for the shortage of psychologists is the salary - 84,750 drams, although it is noted that they can also pass certification and increase their salary.

Եթե դպրոցում կա մինչև 9 դասարան, ապա նախատեսված է կես հաստիքային միավոր, 9-18 դասարանի դեպքում՝ 0,75, 18–36 դասարանի դեպքում՝ 1, իսկ 36 և ավելի դասարան ունեցող դպրոցներում՝ 1,5 հաստիքային միավոր։ Բայց հաստիքի առկայությունը դեռևս բավարար չէ․ այն համալրող է պետք։ Հոգեբանների պակասի հիմնական մեղավորն աշխատավարձն է՝ 84,750 դրամ, թեև նշվում է, որ նրանք ևս կարող են անցնել ատեստավորում ու բարձրացնել վարձատրությունը։

However, another layer of the issue is what they do in schools where there is a psychologist. The decision defining the activities of a school psychologist states that this position can be filled by anyone who has a bachelor's degree in psychology. Can any psychologist work in a school? Does their existence really protect the mental health of children?

Սակայն հարցի մեկ այլ շերտ է այն, թե ինչ են անում այն դպրոցներում, որտեղ հոգեբան կա։ Դպրոցական հոգեբանի գործունեությունը սահմանող որոշման մեջ նշված է, որ այդ հաստիքը համալրել կարող է ցանկացած մարդ, ով ունի հոգեբանի բակալավրի աստիճան։ Արդյո՞ք ցանկացած հոգեբան կարող է աշխատել դպրոցում, նրանց գոյությամբ երեխաների հոգեկան առողջությունն իսկապե՞ս պաշտպանվում է։

"Our faculty trains psychologists in the field of education. Our student, starting from the 2nd year, spends 1 day a week at school with continuous practice and gets acquainted with the peculiarities of the school, gets acquainted with the students, gets acquainted with the teachers, and the school environment in general," says Anna Petrosyan, Dean of the Faculty of Educational Psychology and Sociology of the State Pedagogical University, Head of the Department of Developmental and Educational Psychology.

«Մեր ֆակուլտետը պատրաստում է կրթության ոլորտի հոգեբաններ։ Մեր ուսանողը 2-րդ կուրսից շարունակական պրակտիկայով շաբաթական 1 օր լինում է դպրոցում և ծանոթանում դպրոցի առանձնահատկություններին, ծանոթանում է աշակերտներին, ծանոթանում է ուսուցիչներին, առհասարակ դպրոցական միջավայրին»,- ասում է պետական մանկավարժական համալսարանի Կրթության հոգեբանության և սոցիոլոգիայի ֆակուլտետի դեկան, Զարգացման և կրթության հոգեբանության ամբիոնի վարիչ Աննա Պետրոսյանը։

The number of graduates familiar with the school environment is about 180 each year. But the Ministry of Education, Science and Technology has considered that being a psychologist without any specialization is enough. And even under these conditions, it is not possible to fill the positions. It turns out that people appear in schools who, perhaps, do not have the skills to work properly with students.

Դպրոցական միջավայրին ծանոթ շրջանավարտների թիվն ամեն տարի մոտ 180-ն է։ Բայց ԿԳՄՍՆ-ն համարել է, որ առանց որևէ ուղղվածության հոգեբան լինելն էլ է բավական։ Եվ նույնիսկ այդ պայմաններում հաստիքները համալրել չի ստացվում։ Ստացվում է, որ դպրոցում հայտնվում են մարդիկ, որոնք աշակերտի հետ ճիշտ աշխատելու հմտություններ, գուցե, չունեն։

“The number one institution responsible for developing the capabilities of psychologists is the Republican Pedagogical Psychological Center, which carries out numerous programs aimed at developing capabilities, as well as a manual developed by them for school psychologists themselves, describing their scope of work: what they should do, who they should work with, what methodology they should work with,” says the representative of the municipality.

«Հոգեբանների կարողությունների զարգացման թիվ մեկ պատասխանատու կառույցը Հանրապետական մանկավարժահոգեբանական կենտրոնն է, որը բազմաթիվ ծրագրեր է անում կարողությունների զարգացման ուղղությամբ, ինչպես նաև իրենց կողմից մշակվել է ձեռնարկ հենց դպրոցի հոգեբանների համար` իրենց աշխատանքային շրջանակը նկարագրելով․ ի՞նչ պիտի անեն, ո՞ւմ հետ պիտի աշխատեն, ի՞նչ մեթոդաբանությամբ պիտի աշխատեն»,- ասում է քաղաքապետարանի ներկայացուցիչը։

Being able to do is one thing, doing is another. How is the effectiveness of the work of the institute implemented checked?

Կարողանալը մեկ բան է, անելը՝ մեկ այլ։ Ինչպե՞ս է ստուգվում ներդրված ինստիտուտի աշխատանքի արդյունավետությունը։

“The work of the school psychologist is observed within the framework of monitoring visits. How is this observed, of course, first of all through documentation, because when working with each student, we have procedural documents for handling each case, which must be filled out. In addition, you know that there are also numerous complaints in the form of hotlines and, unfortunately, also alarms about bullying and other various manifestations of violence. When we do our research, psychologists are naturally also involved. We have direct communication with them and it is very obvious whether a psychologist works in a given school or not,” says Elena Harutyunyan, Deputy Prime Minister for General Education of the Municipality.

«Մշտադիտարկման այցերի շրջանակում դիտարկվում է դպրոցի հոգեբանի աշխատանքը։ Ինչպե՞ս է դա դիտարկվում, իհարկե, փաստաթղթավորմամբ առաջին հերթին, որովհետև յուրաքանչյուր աշակերտի հետ աշխատելիս յուրաքանչյուր դեպքը վարելուց ունենք ընթացակարգային փաստաթղթեր, որոնք պետք է լրացված լինեն։ Բացի դրանից գիտեք, որ բազմաթիվ են նաև բողոքները` թեժ գծերի տեսքով և ցավոք սրտի, նաև բուլլինգի, բռնության այլ տարբեր դրսևորումների մասին ահազանգերը։ Երբ մենք անում ենք մեր ուսումնասիրությունը, բնականաբար ներգրավված են լինում նաև հոգեբանները։ Մենք անմիջական հաղորդակցություն ենք ունենում իրենց հետ և շատ ակնառու է լինում` աշխատու՞մ է արդյոք հոգեբանը տվյալ դպրոցում, թե ոչ»,– նշում է քաղաքապետարանի աշխատակազմի հանրակրթության վարչապետի տեղակալ Ելենա Հարությունյանը

Let’s imagine a school that, nevertheless, has a caring psychologist with the necessary skills, who is also supervised. Here another layer of the issue opens up: even they are unable to take care of the mental health of students, because they generally do not have an environment to do so, an isolated room for anonymous conversations.

Պատկերացնենք դպրոց, որը, այնուամենայնիվ, ունի անհրաժեշտ կարողություններով սրտացավ հոգեբան, որի նկատմամբ իրականացվում է նաև վերահսկողություն։ Այստեղ բացվում է հարցի մեկ այլ շերտ․ նույնիսկ նրանք չեն կարողանում հոգ տանել աշակերտների հոգեկան առողջության մասին, որովհետև հիմնականում չունեն դա անելու միջավայր՝ մեկուսի սենյակ՝ չնույնականացվող զրույցների համար։

So, on paper, everything is provided for: a person has the opportunity to work with a psychologist for free from kindergarten, from school. But those papers, layer upon layer, contain the same layers of problems.

Այսպես թղթի վրա ամեն ինչ ապահովված է․ մարդը դեռ մանկապարտեզից, դպրոցից ունի հոգեբանի հետ անվճար աշխատելու հնարավորություն։ Բայց շերտ առ շերտ իրար վրա դրված այդ թղթերը խնդիրների նույնպիսի շերտեր են պարունակում։

In a number of countries around the world, September is celebrated as Suicide Prevention Awareness Month, and September 10 is World Suicide Prevention Day.

Աշխարհի մի շարք երկրներում սեպտեմբերը նշվում է որպես ինքնասպանության կանխարգելման իրազեկման ամիս, սեպտեմբերի 10-ը՝ ինքնասպանությունների կանխարգելման համաշխարհային օր։

A person does not come to this decision suddenly. And world statistics might have a different picture if mental health was given due attention in real life, and not in speeches and toasts about caring for one's neighbor.

Մարդն այս որոշմանը չի գալիս հանկարծակի։ Եվ համաշխարհային վիճակագրությունը գուցե այլ պատկեր ունենար, եթե հոգեկան առողջությանը հատկացվեր պատշաճ ուշադրություն իրական կյանքում, ոչ թե մերձավորի նկատմամբ հոգատարության մասին ելույթներում ու կենացներում։

$ 3,650,000 for events marking the 35th anniversary of Independence. VIDEO

$ 3 650 000՝ Անկախության 35-ամյակի միջոցառումների համար. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ

DEBATE: Azerbaijan deals a blow to the peace process: a threat of war or a step towards getting more

ԲԱՆԱՎԵՃ․ Ադրբեջանը հարված է հասցնում խաղաղության պրոցեսին․ պատերազմի սպառնալի՞ք, թե ավելին ստանալու քայլ

2.6 million to Pashinyan, 2.1 million to ministers: salaries of officials will increase significantly. VIDEO

2,6 մլն՝ Փաշինյանին, 2,1 մլն՝ նախարարներին․ զգալի կբարձրանա պաշտոնյաների աշխատավարձը. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ

$ 3,650,000 for events marking the 35th anniversary of Independence. VIDEO

$ 3 650 000՝ Անկախության 35-ամյակի միջոցառումների համար. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ

DEBATE: Azerbaijan deals a blow to the peace process: a threat of war or a step towards getting more

ԲԱՆԱՎԵՃ․ Ադրբեջանը հարված է հասցնում խաղաղության պրոցեսին․ պատերազմի սպառնալի՞ք, թե ավելին ստանալու քայլ

2.6 million to Pashinyan, 2.1 million to ministers: salaries of officials will increase significantly. VIDEO

2,6 մլն՝ Փաշինյանին, 2,1 մլն՝ նախարարներին․ զգալի կբարձրանա պաշտոնյաների աշխատավարձը. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ