THE INITIATIVE OF THE ARMENIAN AID UNION AT THE UN HEADQUARTERS IN GENEVA ON THE TOPIC “COLONIAL JUSTICE FOR ARTSAKHA ARMENIAN WOMEN AND CHILDREN”

“Justice for the Displaced: Armenian Women and Children of Artsakh. The initiative, titled “Promoting the Right of Return through Human Rights, Property Restoration, Cultural Heritage Preservation and Sustainable Rehabilitation,” took place on September 24, 2026, at 5:00 PM, in Room XI of the Palais des Nations, Geneva, Switzerland. A youth delegation from France, led by ARS Central Executive Board member Lisa Chalikian-Ghilibert, attended the meeting. The delegation also participated in the 63rd session of the UN Human Rights Council.

«Տեղահանուածներու արդարութիւն՝ Արցախի հայ կիներու եւ մանուկներուն. վերադարձի իրաւունքի յառաջմղում՝ մարդկային իրաւունքներու, կալուածներու վերականգնման, մշակութային ժառանգութեան պահպանման եւ կայուն վերականգնման միջոցով» խորագիրը կրող նախաձեռնութիւնը տեղի ունեցաւ Սեպտեմբեր 24, 2026-ին, ժամը 17:00-ին, Ազգերու Պալատին (Palais des Nations) XI սրահին մէջ, Ժընեւ, Զուիցերիա: Հանդիպումին ներկայ գտնուեցաւ Ֆրանսայէն երիտասարդական պատուիրակութիւն մը՝ գլխաւորութեամբ ՀՕՄի Կեդրոնական վարչութեան անդամ Լիզա Չալըքեան- Ժիլիպէրի։ Պատուիրակութիւնը նաեւ մասնակցեցաւ ՄԱԿի Մարդկային իրաւանց Խրոհուրդի 63-րդ նստաշրջանին։

The discussions highlighted the human rights and humanitarian consequences of the Armenians of Artsakh displaced by the September 2023 war. The UN Human Rights Council reported that over a hundred thousand refugees were displaced to Armenia in a matter of days as a result of hostilities.

Քննարկումները լուսարձակի տակ բերին Սեպտեմբեր 2023-ի պատերազմին պատճառով տեղահանուած արցախահայութեան մարդու իրաւունքներու եւ մարդասիրական հետեւանքները։ ՄԱԿի Մարդկային Իրաւանց խորհուրդը տեղեկագրած է, որ քանի մը օրերու ընթացքին աւելի քան հարիւր հազար գաղթականներ տեղահանուեցան դէպի Հայաստան՝ իբրեւ արդիւնք պատերազմական գործողութիւններու։

This initiative addressed in particular the issues of security during displacement, the right to housing, land and property, the preservation of cultural and religious heritage, accountability and transitional justice, and the creation of living conditions for voluntary, safe and dignified collective return. Humanitarian expertise and rights-based solutions

Այս նախաձեռնութիւնը մասնաւորաբար ի մտի ունեցաւ տեղահանման ընթացքին ապահովութեան, բնակարանային, հողի եւ ունեցուածքի իրաւունքի, մշակութային եւ կրօնական ժառանգութեան պահպանման, հաշուետուողականութեան եւ անցումային արդարութեան եւ կամաւոր, ապահով եւ արժանապատիւ հաւաքական վերադարձի համար կենսական պայմաններու ստեղծման հարցերը։ Մարդասիրական փորձառութիւն եւ իրաւունքի վրայ խարսխուած լուծումներ

The discussion session was opened by rapporteur Gayane Khachikyan, who highlighted the impact of the Artsakh crisis on women and children, as well as the importance of protecting their collective return and other rights.

Քննարկումներու հանդիպման բացումը կատարեց զեկուցավար Գայանէ Խաչիկեան, որ լուսարձակի տակ առաւ Արցախեան տագնապին ազդեցութիւնները՝ կիներու եւ մանուկներու վրայ, ինչպէս նաեւ՝ շեշտեց անոնց հաւաքական վերադարձի եւ այլ իրաւունքներու պաշտպանութեան կարեւորութիւնը։

Kasia Nikoghosian delivered a speech on behalf of the ARS, highlighting the extensive humanitarian work the ARS has done for the Armenians of Artsakh, in times of peace and war, during the post-war recovery period, and during times of displacement and humanitarian crises. She mentioned the Sose Kindergartens, Arevain Artsakh, Children of Fallen Heroes, Hearths of Hope, and other programs. Nikoghosian noted that a new apartment in Armenia does not erase the right to a home that was lost in Artsakh.

ՀՕՄ-ի անունով խօսք արտասանեց Կասիա Նիկողոսեան, որ լուսարձակի տակ բերաւ Արցախահայութեան համար ՀՕՄի ծաւալած մարդասիրական գործունէութիւնը՝ խաղաղութեան թէ պատերազմի օրերուն, յետ- պատերազմեան ապաքինման շրջանին եւ գաղթականութեան եւ մարդասիրական տագնապներուն ընթացքին։ Ան յիշեց Սօսէ մանկապարտէզները, Արեւային Արցախ, Զոհուած Հերոսներու Զաւակներ, Յոյսի Օճախներ եւ այլ ծրագրեր։Նիկողոսեան նկատել տուաւ, որ Հայաստանի մէջ նոր բնակարան մը չի ջնջեր Արցախի մէջ կորսուած բնակարանի կապուածութեան իրաւունքը։

Speakers and Materials Former Deputy Minister of Foreign Affairs of Artsakh, Armine Aleksanyan, presented the material entitled “Basic Rights of the Armenians of Artsakh.” He highlighted the damage and trauma caused by the Artsakh war and the subsequent forced displacement of Artsakh Armenians, and stressed that human rights should not remain principles on paper. “For peace to be lasting, human rights must be protected,” said Alexanyan.

Զեկուցաբերներ եւ նիւթեր Արցախի արտաքին գործոց նախկին փոխնախարար Արմինէ Ալեքսանեան ներկայացուց «Արցախահայութեան հիմնական իրաւունքներ» խորագրով նիւթը։ Ան լուսարձակի տակ առաւ Արցախեան պատերազմին եւ անոր հետեւած՝ Արցախահայութեան բռնի տեղահանութեան պատճառած վնասները եւ ցնցումները, ինչպէս նաեւ շեշտեց ,որ մարդու իրաւունքները թուղթի վրայ սկզբունքներ պէտք չէ մնան։ «Որպէսզի խաղաղութիւնը տեւական ըլլայ, մարդու իրաւունքները պէտք է պաշտպանուին» աւունքները պէտք է պաշտպանուին», ըսաւ Ալեքսանեան։

Former Argentine diplomat and international judge Silvia Fernández de Gurmenti spoke on the topic “International Justice and Accountability: Protecting Rights After Forced Displacement.” The speaker presented how human rights and international refugee law protect the right of forcibly displaced persons to return to their homeland. Gurmenti spoke with examples of how international judicial mechanisms can provide solutions for interstate, collective and individual claims.

Արժանթինցի նախկին դիւանագէտ եւ միջազգային դատաւոր Սիլվիա Ֆերնանտեզ տէ Կուրմենտի խօսեցաւ «Միջազգային արդարութիւն եւ հաշուետուողականութիւն։ Բռնի տեղահանութենէն ետք իրաւունքներու պաշտպանութիւն» նիւթին մասին։ Զեկուցաբերը ներկայացուց թէ մարդու իրաւունքները եւ գաղթականներու միջազգային օրէնքը ինչպէս կը պաշտպանէ բռնի տեղահանուած անձերու հայրենիք վերադարձի իրաւունքը։ Կուրմենտի խօսեցաւ օրինակներով, թէ միջազգային դատական մեքանիզմները ինչպէս կրնան լուծման ուղիներ հայթայթել՝ միջպետական, հաւաքական եւ անհատական հայցադիմումներու համար։

Dr. Elisa von Euten-Forky, Chair of the Lemkin Institute for the Prevention of Genocide, presented the topic “Preventing Forced Displacement: Protecting the Armenians of Artsakh and Preventing New Atrocities.” She briefly touched upon the 128-page report published by the Lemkin Institute in early September 2023, which exposed the genocidal intentions of the Aliyev regime. Referring to the shocking silence of the international community, von Euten-Forky said that this reality makes one think about how the modern world could be different if the international community had not remained silent.

Ցեղասպանութեան կանխարգիլման Լեմքինի հիմնարկի ատենապետ դոկտ. Էլիսա վոն Եոյտէն-Ֆորկի ներկայացուց «Բռնի տեղահանութենէն կանխարգիլում։ Արցախահայութեան պաշտպանութիւն եւ նոր վայրագութիւններու կանխարգիլում» նիւթը։Ան կարեւորութեամբ անդրադարձաւ Սեպտեմբեր 2023ի սկիզբը Լեմքինի հիմնարկին հրապարակած 128 էջերէ բաղկացած տեղեկագրին, ուր ցոյց տրուած էր Ալիեւի վարչակարգին ցեղասպանական մտադրութիւնները։ Անդրադառնալով միջազգային ընտանիքին ցնցիչ լռութեան՝ Վոն Եոյտէն- Ֆորկի ըսաւ, որ այս իրողութիւնը մտածել կու տայ, թէ ժամանակակից աշխարհը ինչպէս կրնար տարբեր ըլլալ, եթէ միջազգային ընտանիքը լուռ չմնար։

MEP Marina Mezour presented the topic “The responsibility of the international community in protecting the rights of Artsakh Armenians.” She recalled the words of an Artsakh refugee during her visit to Armenia in 2026: “Don’t forget us.” Mezour emphasized that the steps of the European Union executive branch regarding the right of return of Artsakh citizens still do not comply with the principles and values of the Union, asking when the European Commission and the European Council will take action.

Եւրոպական խորհրդարանի երեսփոխան Մարինա Մեզուր ներկայացուց «Միջազգային ընտանիքին պատասխանատուութիւնը՝ Արցախահայութեան իրաւունքներու պաշտպանութեան կապակցաբար» նիւթը։ Ան յիշեց 2026ին Հայաստան այցելութեան ընթացքին արցախցի գաղթականի մը խօսքը, թէ «մեզ մի մոռնաք»։Մեզուր ընդգծեց, որ Արցախցիներու վերադարձի իրաւունքին կապակցաբար, Եւրոպական Միութեան գործադիր իշխանութեան քայլերը տակաւին չեն համապատասխաներ Միութեան սկզբունքներուն եւ արժէքներուն՝ հարց տալով, թէ Եւրոպական Յանձնաժողովը եւ Եւրոպական Խորհուրդը երբ գործի պիտի անցնին։

The topic of the Human Rights Defender of the Republic of Artsakh, Gegham Stepanyan, was “The rights of Artsakh Armenians as displaced persons in Armenia and their right of return.” Stepanyan comprehensively presented the living and other conditions of the Artsakhis who have taken refuge in Armenia, warning that while direct assistance has been significantly reduced and has virtually ended, the people of Artsakh are in dire need of humanitarian and social support and assistance. He sounded the alarm that about 25 thousand Artsakhis have already left Armenia and stressed that without significant assistance, more and more Artsakhis will feel that they have no choice but to seek a dignified life in other countries.

Արցախի հանրապետութեան Մարդու իրաւունքներու պաշտպան Գեղամ Ստեփանեանի նիւթը եղաւ «Արցախահայութեան իրաւունքները՝ իբրեւ Հայաստան տեղահանուածներ եւ անոնց վերադարձի իրաւունքը»։ Ստեփանեան համապարփակօրէն ներկայացուց Հայաստան ապաստանած արցախցիներու կեցութեան եւ այլ պայմանները՝ զգուշացնելով, որ մինչ անմիջական օժանդակութիւնները բաւական կրճատուած եւ իրողապէս վերջ գտած են, արցախցիները սուր կարիքը ունին մարդասիրական եւ ընկերային նեցուկի եւ օժանդակութեան։ Ան ահազանգ հնչեցուց, թէ շուրջ 25 հազար արցախցիներ արդէն իսկ Հայաստանէն հեռացած են եւ շեշտեց, որ առանց նշանակալից զօրակցութեան, աւելի ու աւելի արցախցիներ պիտի զգան, թէ այլ երկիրներու մէջ արժանապատիւ կեանք փնտռելէ այլ ընտրանք չունին։

ACTIONS ARISING FROM THE MEETING a. Ensuring the right of return b. Implementing an international monitoring mechanism c. Restitution and compensation of properties d. Protection of cultural heritage e. Accountability and solutions f. Protection of the rights of women and children. Long-term stability: Maintaining identity

ՀԱՆԴԻՊՈՒՄԷՆ ԲԽԱԾ ՊԱՏԳԱՄՆԵՐԸ ա. Վերադարձի իրաւունքի ապահովում բ. Միջազգային հսկողութեան մեքանիզմի գործարկում գ. Կալուածներու վերատիրացում եւ հատուցում դ. Մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութիւն ե. Հաշուետուութիւն եւ լուծումներ զ. Կիներու եւ մանուկներու իրաւունքներու պաշտպանութիւն է. Երկարաժամկէտ կայունութիւն ը. Ինքնութեան պահպանում

ARMENIAN AID UNION

ՀԱՅ ՕԳՆՈՒԹԵԱՆ ՄԻՈՒԹԻՒՆ