ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ Հայաստանի վերանկախացման թւականի` 21 սեպտեմբեր 1991-ի 35-ամեակն է այս տարի: Խորհրդային Միութեան, որուն մաս կը կազմէր Հայաստանը, Համայնավար կուսակցութեան գլխաւոր քարտուղար Լէոնիտ Պրեժնեւի մահէն ետք (1982-ին), Համայնավար կուսակցութեան ղեկին անցան ծերացած եւ հսկայ երկիրը կառավարելու անկարող ղեկավարներ: 1985-ի մարտին Խորհրդային Միութեան կոմունիստական կուսակցութեան Կեդրոնական կոմիտէի գլխաւոր քարտուղար ընտրւեցաւ Միխայիլ Գորբաչովը: Երկիրը կը գտնւէր տնտեսական ու քաղաքական ծանր վիճակի մէջ: Ճգնաժամային վիճակէն դուրս գալու նպատակով, նոր գլխաւոր քարտուղարը փորձեց կատարել տնտեսական եւ քաղաքական բարեփոխումներ: Համայնավար կուսակցութեան 27-րդ համագումարը (1986 թւական) որոշեց արմատապէս վերակառուցել երկրի տնտեսութիւնը, քննադատաբար վերանայիլ նախկին սխալները եւ… հասարակութեան մէջ մտցնել ժողովրդավարութեան տարրեր: Այս քաղաքականութիւնը յայտնի դարձաւ իբրեւ հրապարակայնութիւն եւ վերակառուցում: Հրապարակայնութիւնը ջուրի երես հանեց անթեղւած ու մոռցւած կարծւած ազգամիջեան բազմաթիւ տագնապներ, որոնց առաջիններէն մէկը հանդիսացաւ Ղարաբաղեան պահանջատիրութիւնը: Սկսած 1988 փետրւարին Արցախի ինքնավար մարզին մէջ, պահանջատիրութիւնը ոտքի հանեց Խորհրդային Հայաստանի եւ Սփիւռքի ողջ հայութիւնը: Առանց մտնելու մանրամասնութիւններու մէջ, արձանագրենք, որ ստեղծւած Ղարաբաղ կոմիտէն ծնունդ տւաւ Հայոց համազգային շարժման: ՀՀՇ-ի կողքին, սկսան սաղմնաւորւիլ զանազան խմբաւորումներ եւ հասարակական շարժումներ, որոնց կարգին արտասահմանի մէջ գործող հայկական կուսակցութիւնները` Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութիւնը եւ Ռամկավար ազատական կուսակցութիւնը: Ազատ ընտրութիւնները արտօնւած ըլլալով, 20 մայիս 1990-ի Հայաստանի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետութեան Գերագոյն խորհուրդի ընտրութիւններուն մասնակցեցան, Համայնավար կուսակցութեան կողքին ՀՀՇ-ն եւ այլազան խմբաւորումներ: Այս ընտրութիւններուն, որոնց մասնակցեցան նաեւ Ղարաբաղի Ինքնավար մարզի հայերը, ՀՀՇ-ն ապահովեց համեմատական մեծամասնութիւն (մեծագոյն թիւով խմբաւորում): Գերագոյն խորհուրդի նախագահ ընտրւեցաւ ՀՀՇ-ի ղեկավար Լեւոն Տէր Պետրոսեանը: Բազմաթիւ պատգամաւորներ անդամագրւեցան նորաստեղծ կուսակցութիւններու: Բազմակուսակցական Հայաստանի Գերագոյն խորհուրդը իր առաջին նստաշրջանին ձեռնարկեց Հայաստանի անկախութեան գործընթացին: Երկարատեւ եւ բուռն վիճաբանութիւններէ ետք, 23 օգոստոս 1990-ին Գերագոյն խորհուրդը որդեգրեց «Հռչակագիր Հայաստանի անկախութեան մասին» փաստաթուղթը, որով պաշտօնապէս յայտարարեց անկախութեան հռչակման մեկնարկը: Հռչակագիրը, որ երկիրը կը վերակոչէր «Հայաստանի Հանրապետութիւն» կամ պարզապէս Հայաստան, բաղկացած էր 12 կէտերէ: Հայաստանի եւ Ղարաբաղի վերամիացման պահանջը կը գտնենք նախաբանին մէջ, իսկ 11-րդ նախավերջին յօդւածը կըսէ. «Հայաստանի Հանրապետութիւնը սատար է կանգնում 1915 թւականին Օսմանեան Թուրքիայում եւ Արեւմտեան Հայաստանում Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործին»: Հռչակագիրը ամփոփ կերպով կը յիշատակէ` «Զարգացնելով 1918 թւականի մայիսի 28-ին ստեղծւած անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդավարական աւանդոյթները», պետութեան ազգային, քաղաքական, տնտեսական, ընկերային ու պաշտպանական հիմնական սկզբունքները: Գերագոյն խորհուրդը որդեգրեց առաջին անկախութեան հիմներգը, եռագոյն դրօշը եւ զինանշանը: Հայաստանի Գերագոյն խորհուրդի որոշումով, 21 սեպտեմբեր 1991-ին կազմակերպւեցաւ հանրաքւէ, Խորհրդային Միութեան կազմէն դուրս գալու եւ անկախանալու հարցով: Քւէարկութեան իրաւունք ունեցողներու 94,39 տոկոսը (2 միլիոն 43 հազար մարդ) այո՛ ըսաւ անկախութեան: Հանրաքւէի արդիւնքներու վերջնական հրապարակումէն ետք, 23 սեպտեմբեր 1991-ին Գերագոյն խորհուրդը Հայաստանը հռչակեց անկախ պետութիւն: Իբրեւ անկախութեան օր հռչակւեցաւ հանրաքւէի օրը` 21 սեպտեմբերը: Անկախութեան հռչակումէն առաջ, Գերագոյն խորհուրդը որդեգրած էր նախագահական կառավարման վարչաձեւը: Սահմանադրական հանրաքւէով որդեգրւած առաջին սահմանադրութիւնը 1995-ին նախագահական շեշտւած կառավարման նկարագիր ունէր: 2005-ին հանրաքւէով հաստատւած երկրորդ սահմանադրութիւնը կը հաստատէր կիսանախագահական վարչաձեւ, իսկ 2017-ին որդեգրւած եւ 2018-ին գործադրւած սահմանադրութիւնը հաստատեց խորհրդարանական կառավարման վարչաձեւ: Երեք սահմանադրութիւնները իրենց նախաբանին մէջ կը յիշատակեն Անկախութեան հռչակագիրը: Ընդունւած է, որ սահմանադրութիւններուն նախաբանները մաս կը կազմեն անոնց: Անկախութեան հռչակագիրը ուրեմն մաս կը կազմէ գործող սահմանադրութեան: Հայաստանի կառավարութիւնը ձեռնարկած է նոր, չորրորդ սահմանադրութեան մը մշակման Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ նախաստորագրւած (համաձայնեցւած) խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրման համար Ադրբեջան պայման կը դնէ Ղարաբաղի Հայաստանի միացման պահանջը վերցնել սահմանադրութենէն, իսկ Թուրքիա կը պահանջէ անկէ հանել Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման մասին նշումը: Երկու կէտերն ալ մաս կը կազմեն անկախութեան հռչակագիրին: Հայաստանի իշխանութիւնները կը յայտարարեն, որ տուրք տալով ադրբեջանական եւ թրքական պահանջներուն, կուզեն անկախութեան հռչակագիրը դուրս հանել նոր սահմանադրութենէն: Հանրաքւէ կազմակերպելու համար իշխանութիւնը կարիք ունի Ազգային ժողովի երկու երրորդի ձայներուն, որ չունի: Թէժ պայքար կը սպասւի եւ տագնապալի վիճակ Ազգային ժողովին մէջ: Պետութեան մը անկախութիւնը ազգային նպատակներու իրագործման համար կը հռչակւի: Այդ նպատակները վկայակոչւած են Անկախութեան հռչակագրին մէջ: Հռչակագիրը փոփոխելի չէ, վերանայելի չէ, Հայաստան անկախացած է Հռչակագրի գործադրութեամբ: Ան պիտի մնայ, զերթ բոլոր նպատակներուն իրագործումը: