Քաղաքացիություն, տրավմա և սփյուռք․ Հայաստանի առաջարկած բնակության պահանջը՝ համեմատական տեսանկյունից

ՀՐԱՅՐ ՊԱԼՅԱՆ Ուշացած մաքրությո՞ւն 2026 թվականի սեպտեմբերի սկզբին Հայաստանի ներքին գործերի նախարարությունը հանրային քննարկման ներկայացրեց օրենսդրական փաթեթ, որը հիմնովին կարող է փոխել արտերկրում բնակվող ազգությամբ հայերին պարզեցված կարգով քաղաքացիություն տրամադրելու գործող համակարգը։ Առաջին անգամ պետությունն առաջարկում է, որ սփյուռքահայերը, նախքան Հայաստանի քաղաքացի դառնալը, որոշ ժամանակ բնակություն հաստատեն Հայաստանում։ Նախագծի հեղինակներն այս փոփոխությունը ներկայացնում են որպես ուշացած կարգավորման կամ համակարգը կարգի բերելու քայլ։ Սակայն, եթե այս բարեփոխումը դիտարկենք սփյուռքահայերին քաղաքացիություն տրամադրող այլ պետությունների փորձի համատեքստում, ապա այն պարզապես տեխնիկական կարգավորում չէ։ Այն կրկին օրակարգ է բերում մի հարց, որի հետ առերեսվել են ընդամենը մի քանի պետություններ՝ Իսրայելը, Ռուանդան, Բոսնիա և Հերցեգովինան և հենց Հայաստանը․ ի՞նչ պարտավորություններ ունի պետությունն այնպիսի սփյուռքի նկատմամբ, որն առաջացել է ցեղասպանության կամ այլ ծանր ու աղետալի իրադարձությունների հետևանքով։ Ի՞նչ է փոխում օրենքի նախագիծը Հայաստանի քաղաքացիության մասին գործող օրենքով, որն ընդունվել է 1995 թվականին, օտարերկրացիների մեծ մասը պետք է վերջին երեք տարին մշտապես բնակված լինի Հայաստանում, տիրապետի հայերենին և ծանոթ լինի Սահմանադրությանը։ Մինչդեռ ազգությամբ հայերը մինչ այժմ ամբողջությամբ ազատված են եղել բնակության և լեզվի պահանջներից։ Նրանք կարող էին քաղաքացիություն ստանալու դիմում ներկայացնել արտերկրից և հայկական դեսպանատան միջոցով անձնագիր ստանալ՝ նույնիսկ մինչ այդ երբևէ Հայաստան չայցելելով։ Ներքին գործերի նախարարության ներկայացրած նախագիծը նախատեսում է վերացնել այդ արտոնությունը։ Ազգությամբ հայերը, նախքան քաղաքացիություն ստանալը, պետք է ունենան երկու տարվա օրինական բնակություն Հայաստանում, այդ թվում՝ առնվազն 366 օր ֆիզիկական ներկայություն երկրում։ Իսկ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի ծնողի կամ զավակի հիմքով դիմողները պետք է ունենան երեք տարվա բնակության ժամկետ, այդ թվում՝ 549 օր փաստացի գտնվեն Հայաստանում։ Քաղաքացիություն ստանալու պետական տուրքը նախատեսվում է հնգապատկել՝ հասցնելով 250 հազար դրամի, իսկ քաղաքացիությունից հրաժարվելու համար նախատեսված տուրքը՝ տասնապատկել։ Նախագիծը նաև նախատեսում է ստեղծել հատուկ հանձնաժողով, որը լիազորված կլինի գնահատելու՝ արդյոք դիմորդը բավարար ապացույցներ ներկայացրե՞լ է իր հայկական ծագման վերաբերյալ։ Կառավարության ներկայացրած հիմնավորումը հիմնականում կապված է դիմումների մեծ ծավալի հետ։ 2021-2026 թվականների ընթացքում Հայաստանի քաղաքացիություն է ստացել 110,219 մարդ։ Պաշտոնյաների խոսքով՝ նրանց մի զգալի մասը Հայաստանի հետ «բավարար իրական կապ» չի ունեցել, այդ թվում՝ եղել են մարդիկ, որոնք երբևէ չեն այցելել երկիր։ Ներքին գործերի նախարար Սարգսյանը բարեփոխումը հիմնավորել է նաև Սահմանադրության 47-րդ հոդվածի նոր մեկնաբանությամբ՝ պնդելով, որ այդ հոդվածը միշտ էլ ենթադրել է Հայաստանում բնակություն հաստատելու պահանջ։ Համեմատական պատկեր I. Ժառանգության և միգրացիայի արդյունքում ձևավորված սփյուռքներ Ծագման հիմքով քաղաքացիություն տրամադրող պետությունների մեծ մասն աշխատում է այնպիսի սփյուռքների հետ, որոնք հիմնականում ձևավորվել են միգրացիայի հետևանքով։ Այդ համայնքների ներկայացուցիչները հիմնականում իրենց ընտրությամբ են հեռացել երկրից՝ տնտեսական, կրթական կամ այլ հնարավորություններ փնտրելու նպատակով։ Այսպիսի պետությունների՝ ծագման հիմքով քաղաքացիություն տրամադրելու համակարգերը հիմնականում ծառայում են որպես «փափուկ ուժի» գործիք, ինչպես նաև նպաստում են հայրենիքի հետ կապերի պահպանմանը և դրամական փոխանցումների խրախուսմանը։ Դրանք, որպես կանոն, չեն դիտարկվում որպես պատմական պետական ձախողումների կամ աղետների հետևանքների վերացման միջոց։ Իտալիան այս առումով ամենահարմար համեմատական օրինակներից մեկն է, քանի որ ցույց է տալիս, թե որքան կտրուկ կարող է սահմանափակվել ծագման հիմքով քաղաքացիության համակարգը, երբ դիմումների մեծ ծավալը վերածվում է վարչական խնդրի։ Մինչև 2025 թվականի մարտը իտալական jure sanguinis՝ «արյան իրավունքով» քաղաքացիությունը հասանելի էր առանց սերնդային սահմանափակման՝ 1861 թվականից հետո ապրած Իտալիայի քաղաքացու ցանկացած ժառանգի համար։ 366/2025 օրենսդրական հրամանագրով սահմանվեց երկու սերնդի սահմանափակում։ Ներկայացված հիմնավորումը՝ հյուպատոսարանների գերծանրաբեռնվածությունը կանխելը, նման է Հայաստանի իշխանությունների ներկայացրած հիմնավորմանը։ Նման է նաև հետևանքը․ բարեփոխումն այժմ քննվում է Իտալիայի Սահմանադրական դատարանում։ Իռլանդիան դիմումների աճը կարգավորում է ոչ թե բնակության պահանջի, այլ վարչական մեխանիզմների միջոցով։ Քաղաքացիությունն ինքնաբերաբար փոխանցվում է Իռլանդիայի քաղաքացու զավակին, սակայն թոռների սերունդը պետք է գրանցված լինի Արտասահմանում ծնվածների գրանցամատյանում։ Սա փաստաթղթային պահանջ է, որը թույլ է տալիս վերահսկել դիմումների ծավալը՝ առանց երկրում ֆիզիկական ներկայություն պահանջելու։ Հունգարիան պարզեցված կարգով քաղաքացիություն է տրամադրում արտերկրում բնակվող ազգությամբ հունգարացիներին՝ առանց երկրում բնակվելու պարտադիր պահանջի, սակայն քաղաքացիություն ստանալու պայմաններից մեկը հունգարերենի իմացությունն է։ Հունաստանն իր սփյուռքահայ համայնքներից ավելի էական և փաստացի կապ է ակնկալում, որը հաճախ ներառում է երկրում բնակություն կամ փաստաթղթերով հաստատված համայնքային կապեր։ Լեհաստանի Karta Polaka-ն («Լեհի քարտը») զգալի իրավունքներ է տալիս առանց քաղաքացիություն կամ բնակության կարգավիճակ ունենալու, սակայն հայրենադարձության միջոցով լիարժեք քաղաքացիություն ստանալու համար սովորաբար դեռևս պահանջվում է բնակության հաստատում։ Հնդկաստանը ներկայացնում է ամենախիստ մոտեցումներից մեկը․ երկքաղաքացիությունն առհասարակ չի թույլատրվում։ «Հնդկաստանի արտասահմանյան քաղաքացի» կարգավիճակը լայն իրավունքներ է տալիս, սակայն իրավական առումով այն հստակորեն քաղաքացիություն չէ, այլ հատուկ վիզային կարգավիճակ։ Այս խմբի պետությունների դեպքում մուտքի կամ քաղաքացիության պայմանների խստացումը, ինչպես դա արեց Իտալիան, լավագույնս կարելի է հասկանալ որպես սովորական կարգավորիչ փոփոխություն։ Սփյուռքի պահանջը հայրենիքի նկատմամբ այստեղ հիմնականում զգացական և պատմական է, այլ ոչ թե անցյալում կրած վնասի հատուցման կամ դրա հետևանքների վերացման պահանջ։ Համեմատական պատկեր II. Տրավմայի հետևանքով ձևավորված սփյուռքներ Պետությունների երկրորդ՝ շատ ավելի փոքր խումբը գործ ունի այնպիսի սփյուռքների հետ, որոնք ձևավորվել են կազմակերպված բռնության հետևանքով։ Այս պետությունների համար ծագման հիմքով քաղաքացիությունը ավելի քիչ է ընկալվում որպես ժառանգական արտոնություն և ավելի շատ՝ որպես դեռևս չմարված պարտքի ընդունում․ աշխարհով մեկ ցրված ժողովուրդն ունի տուն վերադառնալու իրավունք։ Իսրայելը, Ռուանդան, Բոսնիա և Հերցեգովինան և հենց Հայաստանը դասվում են այս խմբին։ Նրանց պատմական փորձը, սակայն, հակասում է այն ուղղությանը, որով գնաց Իտալիան։ Իսրայելի «Վերադարձի մասին օրենքը» երբեք բնակության նախնական պայման չի սահմանել։ Ցանկացած հրեա կարող է քաղաքացիություն ստանալ ժամանելու և երկրում հաստատվելու մտադրություն հայտնելու պահից՝ առանց սպասման ժամկետի, առանց նախկին բնակության պահանջի և առանց քանակական սահմանափակումների։ Ժամանումից հետո սպասման ժամկետի բացակայությունը երկրի ներսում դիտարկվում է որպես օրենքի պատմական ծագման անբաժանելի մաս՝ կապված Հոլոքոստի և դարավոր հալածանքների հետ։ Օրենքի շուրջ վեճերը հիմնականում վերաբերել են նրան, թե ով կարող է համարվել հրեա, և գրեթե երբեք՝ նրան, թե արդյոք բնակությունն ինքնին պետք է լինի այդ իրավունքի նախապայման։ Ռուանդան ցեղասպանությունից հետո պետական քաղաքականության ամենահստակ օրինակներից մեկն է, որը շարժվել է Հայաստանի ներկայիս առաջարկին հակառակ ուղղությամբ։ 1994 թվականի ցեղասպանության ավարտից հետո տասնամյակներ շարունակ փախստական կամ արտաքսված թութսիների զանգվածային վերադարձ սկսվեց։ Նոր կառավարության քաղաքացիության և հողային քաղաքականությունը կառուցվեց հենց այդ երկարատև աքսորի հետևանքները վերացնելու տրամաբանությամբ։ Սփյուռքը ներկայացվում էր ոչ թե որպես արտոնություն խնդրող խումբ, այլ որպես ազգի լիարժեք մաս, որի նկատմամբ պետությունն ուներ քաղաքացիական պարտավորություն։ Ռուանդայի 2008 թվականի քաղաքացիության մասին օրենքը նույնիսկ ավելի առաջ գնաց՝ երկքաղաքացիությունը հեշտացնելու և քաղաքացիություն չունեցող անձանց խնդիրը լուծելու ուղղությամբ։ Եթե Հայաստանի նախագիծը սահմանափակումներ է մտցնում և նախատեսում լրացուցիչ ստուգող հանձնաժողով, ապա Ռուանդայի՝ ցեղասպանությունից հետո որդեգրած մոտեցումը, հակառակը, ընդլայնեց և պարզեցրեց քաղաքացիության հասանելիությունը։ Բոսնիա և Հերցեգովինան Հայաստանի ներկայիս երկընտրանքի ամենաուղղակի կառուցվածքային զուգահեռն է։ Այստեղ միջազգային և տեղական դերակատարները դիմադրեցին հենց այնպիսի սահմանափակումների, որոնք այժմ առաջարկվում են Հայաստանում՝ հաշվի առնելով պատերազմի և ցեղասպանության պատմական հետևանքները։ Բոսնիայի հետպատերազմյան համակարգը թույլատրում էր երկքաղաքացիություն, սակայն այն պայմանավորում էր երկկողմ համաձայնագրերով այն պետությունների հետ, որտեղ քաղաքացիները բնակվում էին արտերկրում։ Բարձր ներկայացուցչի գրասենյակը Բոսնիայի իշխանություններին մղում էր ավելի ազատական մոտեցման, որովհետև, ինչպես նշել էր Բարձր ներկայացուցիչ Քրիստիան Շվարց-Շիլինգը, «պատերազմը հանգեցրել էր լայնածավալ սփյուռքի ձևավորմանը»։ Այլ կերպ ասած՝ զանգվածային տեղահանության հանգեցրած պատերազմն ու ցեղասպանությունը պետությանը պարտադրում էին քաղաքացիությունն ավելի հասանելի դարձնել, ոչ թե ավելի դժվարացնել։ Հակառակ դեպքում սահմանափակող համակարգը վարչական մեխանիզմներով կարող էր շարունակել այն ժողովրդագրական հետևանքը, որն արդեն առաջացրել էր պատերազմը։ Բոսնիայի օրինակը նաև երկրորդ կարևոր առանցք է առաջ բերում․ միջազգային շրջանակներում առկա է «ոչ էթնիկ» քաղաքացիության մոդելի նկատմամբ հստակ նախապատվություն, ինչը ուղղակիորեն հակասում է Հայաստանի առաջարկին՝ ստեղծելու ազգային ծագումը ստուգող հանձնաժողով։ Բոսնիայի հետպատերազմյան ղեկավարները էթնիկ վերահսկողությունը դիտարկում էին որպես պատերազմի հետևանքով առաջացած խնդրի մի մաս, այլ ոչ թե որպես օրինական և ցանկալի գործիք։ Հայաստանի համատեքստը, իհարկե, տարբեր է․ այստեղ խոսքը ցեղասպանության հետևանքով աշխարհով մեկ սփռված մեկ ազգային համայնքի հանդեպ սահմանադրական պարտավորության մասին է, այլ ոչ թե մրցակցող էթնիկ պահանջների միջև հաշտության համաձայնագրի։ Այնուամենայնիվ, քաղաքացիության մասին օրենքի կառուցվածքի միջոցով պետությունը կարող է ակամա վերարտադրել այն բացառման մեխանիզմները, որոնք ժամանակին ձևավորվել են հենց ցեղասպանության տրավմայի հետևանքով։ Ինչո՞ւ է այս տարբերությունը կարևոր Հայաստանի բարեփոխումը հասկանալու համար Ժառանգության և միգրացիայի հետևանքով ձևավորված սփյուռքները և տրավմայի հետևանքով ձևավորված սփյուռքները պատասխան են տալիս սկզբունքորեն տարբեր հարցերի։ Իտալիան, Իռլանդիան, Հունգարիան, Հունաստանը, Լեհաստանը և Հնդկաստանը փորձում են լուծել այն հարցը, թե որքան հեռու պետք է տարածվի նախնիների հիմքով քաղաքացիության իրավունքը, նախքան այն վարչականորեն անկառավարելի դառնալը։ Իսրայելը, Ռուանդան, Բոսնիան և Հայաստանը գործ ունեն մեկ այլ հարցի հետ․ ի՞նչ պարտավորություն ունի պետությունը ցեղասպանության կամ զանգվածային բռնության հետևանքով ցրված բնակչության նկատմամբ։ Իտալիայի պատասխանը Հայաստանի հարցադրմանը կիրառելը կատեգորիական սխալ է (category error)։ Օրենքի նախագծի մի շարք դրույթներ այդ սխալը դարձնում են ոչ թե տեսական, այլ գործնական։ Ծագումը ստուգող հանձնաժողովն առավել ծանր պահանջներ է դնում հենց այն խմբերի վրա, որոնք ամենաքիչ հնարավորությունն ունեն անհրաժեշտ փաստաթղթեր ներկայացնելու։ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ընթացքում ոչնչացվել են Օսմանյան Հայաստանի բազմաթիվ քաղաքացիական, եկեղեցական և հողային գրանցումներ, որոնք սովորաբար կարող էին ծառայել որպես ծագումը հաստատող ապացույցներ։ Լիբանանի, Սիրիայի, Իրանի, Արգենտինայի և Ֆրանսիայի հայկական սփյուռքի համայնքներում մարդիկ հաճախ իրենց հայկական ծագումը հաստատում են համայնքային պատկանելիության փաստաթղթերի, եկեղեցական գրանցումների և մկրտության վկայականների միջոցով։ Եթե համեմատաբար փոքր թվով կեղծիքների դեպքերը բացահայտելու նպատակով ստեղծվում է առանձին հանձնաժողով, ապա այն կարող է վերածվել ապացուցողական խոչընդոտի, որն առավել ծանր ազդեցություն կունենա ամենահին և ամենաշատ տեղահանված համայնքների վրա։ Սա գրեթե հակառակն է այն տրամաբանությանը, որին պետք է ծառայի ցեղասպանության հետևանքները մեղմելուն ուղղված քաղաքացիության համակարգը։ Բնակությունը որպես պատկանելիության ապացույց դիտարկելը ենթադրում է տեղաշարժման ազատություն, որը հենց պատմական տրավման շատերի համար ժամանակին վերացրել է։ Հայաստանում ֆիզիկական ներկայության պահանջը փաստորեն ենթադրում է, որ երկրից երկարատև բացակայությունը թույլ կապի ցուցանիշ է։ Կամավոր տնտեսական միգրացիայի արդյունքում ձևավորված սփյուռքի դեպքում նման չափանիշը կարող է որոշ չափով հիմնավորվել։ Սակայն ցեղասպանության հետևանքով ձևավորված սփյուռքի դեպքում այն վտանգ ունի վերածվելու փակ շրջանի։ Արևմտահայ համայնքները գոյություն ունեն Բեյրութում, Հալեպում, Մարսելում և Բուենոս Այրեսում, այլ ոչ թե Վանում կամ Էրզրումում, որովհետև վերադարձը ժամանակին անհնար էր դարձել հենց այն իրադարձությունների հետևանքով, որոնք ձևավորել էին այդ սփյուռքը, ինչպես նաև հետագա աղետների պատճառով։ Այս համայնքները տասնամյակների ընթացքում արմատավորվել են աքսորի պայմաններում, և հենց դա է Հայաստանում երկարաժամկետ բնակությունը նրանց համար ավելի դժվար դարձնում։ 366 օր փաստացի Հայաստանում գտնվելու պահանջը կարող է վարչական մեխանիզմի միջոցով վերարտադրել այն նույն հեռավորությունը, որը ցեղասպանությունը սկզբում պարտադրել էր բռնությամբ։ Ժամանակային համատեքստն էլ ավելի է բարդացնում խնդիրը։ Ռուանդայի և Բոսնիայի մոտեցումները ձևավորվել են այն կառավարությունների կողմից, որոնք փորձում էին վերականգնել այն, ինչ նախորդ բռնությունը ոչնչացրել էր։ Հայաստանի դեպքում բարեփոխումն առաջարկվում է բոլորովին այլ ժամանակահատվածում՝ 2020 թվականի պատերազմից և 2023 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության տեղահանումից հետո, ինչպես նաև տարածաշրջանային հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի պայմաններում, որը սփյուռքի որոշ հատվածներ արդեն իսկ ընկալում են որպես պատմական պահանջներից հետքայլ։ Այս պայմաններում սփյուռքահայերի՝ քաղաքացիություն ստանալու առանց նախնական բնակության հնարավորության սահմանափակումը դժվար թե բոլորի կողմից ընկալվի միայն որպես չեզոք վարչական քայլ կամ խարդախության դեմ պայքարի միջոց։ Այն կարող է ընկալվել նաև որպես լրացուցիչ նշան այն մտայնության, ըստ որի՝ 2020 թվականից հետո Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունն ավելի մեծ շեշտադրում է կատարում Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս տարածքով սահմանված ազգային պետության վրա՝ այն ներկայացնելով որպես «իրական» Հայաստանի հիմնական շրջանակ։ Ներկայացված տվյալները կարող են, սակայն, չափել ոչ այն երևույթը, որի մասին խոսվում է։ 2021-2026 թվականների ընթացքում Հայաստանի քաղաքացիություն ստացած 110,219 անձանց թիվը համընկնում է Հայաստանի անվտանգության ամենածանր ցնցումների շրջանի հետ՝ 2020 թվականի պատերազմի և 2023 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության բռնի տեղահանման հետ։ Այն սփյուռքահայերը, որոնք քաղաքացիություն են ստացել այն ժամանակ, երբ հայրենիքը հատկապես վտանգված էր թվում, ըստ էության կարող էին իրականացնել հենց այն դերը, որը պատմականորեն վերագրվել է սփյուռքին, այլ ոչ թե օգտվել օրենքի որևէ բացից։ Այս պայմաններում սփյուռքահայերի՝ առանց նախնական բնակության քաղաքացիություն ստանալու հնարավորությունը սահմանափակող օրենքը դժվար թե ընկալվի միայն որպես չեզոք վարչական վերահսկողություն կամ խարդախության դեմ պայքարի միջոց։ Այն կարող է նաև մեկնաբանվել որպես լրացուցիչ վկայություն այն մոտեցման, ըստ որի՝ 2020 թվականից հետո Փաշինյանի կառավարությունն «իրական» Հայաստանի հիմնական շրջանակը տեսնում է տարածքային ազգային պետության մեջ, այլ ոչ թե ցեղասպանության հետևանքով ձևավորված անդրազգային հայկական ամբողջության։ Եզրակացություն Հայաստանի առաջարկած բնակության պահանջն իրավական կառուցվածքով ավելի շատ համապատասխանում է ժառանգության և միգրացիայի արդյունքում ձևավորված սփյուռքների տրամաբանությանը, օրինակ՝ Իտալիայում վարչական կարողությունների ճգնաժամի պայմաններում կիրառված սահմանափակումներին։ Սակայն այդ մոտեցումը կիրառվում է տրավմայի հետևանքով ձևավորված սփյուռքի նկատմամբ, որի առավել մոտ համեմատական օրինակները՝ Իսրայելը, Ռուանդան և Բոսնիա և Հերցեգովինան, գրեթե անպայմանական հասանելիությունը քաղաքացիությանը տարբեր ձևերով դիտարկել են որպես պետության պարտավորություն այն ժողովրդի նկատմամբ, որին պետությունը կամ պետական համակարգերը նախկինում չեն կարողացել պաշտպանել։ Բոսնիայի հետպատերազմյան փորձը հատկապես կարևոր նախազգուշացում է ներկայացնում։ Տարիներ շարունակ միջազգային և տեղական կառույցները դիմադրել են այնպիսի սահմանափակումների, որոնք նման են Հայաստանի ներքին գործերի նախարարության ներկայում առաջարկած մոտեցմանը, քանի որ զանգվածային բռնության հետևանքով ձևավորված սփյուռքը դժվար է դիտարկել որպես սովորական վարչական կարգավորման ենթակա երևույթ։ Թե Հայաստանի Սահմանադրական դատարանն արդյոք նույն կերպ կմոտենա այս խնդրին, և թե սփյուռքն ինչպես կարձագանքի Սահմանադրության 47-րդ հոդվածի ավելի սահմանափակ մեկնաբանությանը, հավանաբար էական նշանակություն կունենա այն հարցում, թե հետագայում այս բարեփոխումը կընկալվի որպես ողջամիտ վարչական կարգավորում, թե որպես պատմական տեղահանմանը գումարված նոր՝ վարչական բնույթի հեռացում։ Այն պետությունը, որը ցանկանում է քաղաքացիության համակարգում տարբերակել իրական հանձնառությունը պարզապես ձևական կապից, կարող է ունենալ նաև ավելի սահմանափակ և իրավական առումով ավելի պաշտպանելի գործիքներ։ Այդպիսի տարբերակներից մեկը կարող է լինել ոչ թե հենց քաղաքացիությունը, այլ ընտրական իրավունքը որոշակի շարունակական մասնակցության կամ ներդրման հետ կապելը։ Օրինակ՝ արտերկրից վճարվող, եկամտին համապատասխան չափավոր քաղաքացիական ներդրումը, իսկ երիտասարդ դիմորդների համար՝ կարճատև ծառայության կամ հիմնականում քաղաքացիական ծառայությանը համարժեք տարբերակի հնարավորությունը, Հայաստանին կարող էին հնարավորություն տալ տարբերակելու ժամանակավոր հետաքրքրություն ցուցաբերող և երկարաժամկետ հանձնառություն ունեցող սփյուռքահայերին։ Այս մոտեցումը չէր պահանջի, որ նրանք նախ իրենց հանձնառությունն ապացուցեն այնպիսի քայլով՝ Հայաստան մշտական կամ երկարաժամկետ վերադարձով, որը ցեղասպանության և դրան հաջորդած պատմական ցնցումների հետևանքով հատկապես դժվար է դարձել Լիբանանում, Սիրիայում, Իրանում և այլ երկրներում վաղուց արմատավորված հայկական համայնքների համար։ Այս մոդելի դեպքում Սահմանադրության 47-րդ հոդվածով նախատեսված քաղաքացիությունը կարող էր պահպանել այն բնույթը, որն այն ձեռք է բերել սփյուռքի համար վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում։ Փոխադարձության որոշակի պայման կարող էր կիրառվել միայն համազգային ընտրություններին մասնակցելու իրավունքի նկատմամբ, քանի որ արտերկրում բնակվող ընտրողների քաղաքական որոշումները կարող են ազդեցություն ունենալ Հայաստանի մշտական բնակչության վրա՝ առանց այդ հետևանքները նույն չափով կիսելու։ Սակայն այս բոլոր տարբերակները բարդ քաղաքական և իրավական լուծումներ են և արժանի են առանձին, ավելի խորքային քննարկման։ 16 սեպտեմբերի 2026